RSS Feed

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ

του Βασίλη Μηνακάκη

18/11/2012, εφημερίδα ΠΡΙΝ

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ

παλινόρθωση στην ΕΣΣΔΣυνηθιζόταν τελευταία η Οκτωβριανή Επανάσταση να τιμάται με το βλέμμα στραμμένο πίσω: στην ιστορική εμπειρία του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και του κομμουνιστικού κινήματος – «ορθόδοξου» και μη.

Τελευταία, το κλίμα έχει αλλάξει. Όχι ότι η συζήτηση για το παρελθόν υποχώρησε – πώς θα μπορούσε, άλλωστε, σε ένα κίνημα με τόσο πλούσια ιστορία. Απλώς έχει ενισχυθεί η αναζήτηση για το παρόν και το μέλλον του κομμουνισμού ως κοινωνίας εναλλακτικής προς την καπιταλιστική αθλιότητα, για τα χαρακτηριστικά αυτής της κοινωνίας (πρόγραμμα), τους δρόμους, τα μέσα και τα υποκείμενα (κομμουνιστικό κόμμα, μέτωπο, κίνημα, τακτική, εξουσία κ.λπ.) μιας κομμουνιστικής απάντησης στον καπιταλισμό και την κρίση.Ήταν τέλη του 2008 όταν άρχισε να εκδηλώνεται αυτή η τάση και να επανεμφανίζεται ο όρος κομμουνισμός, που έμοιαζε να έχει ενταφιαστεί κάτω από τα συντρίμμια του Τείχους και τις ερπύστριες των αρμάτων στην Τιεν Αν Μεν, να έχει κηλιδωθεί αιώνια από τους Τσαουσέσκου και τους Πολ Ποτ, να έχει διπλοκλειδωθεί στο «χρονοντούλαπο» της ιστορίας όταν το Λένινγκραντ μετονομαζόταν σε Αγία Πετρούπολη.

Ήταν τέτοια η εχθρότητα απέναντι στον όρο, που και μόνο η χρήση του θα έκανε πολλούς να συνοφρυωθούν, αναφέρει ο καθηγητής Γεωγραφίας και Πολιτικής Οικονομίας στο Μάντσεστερ Erik Swyngedouw, ή να καταχωριστούν σε αυτούς που ασχολούνται με «πολιτικώς αξιοπερίεργα πράγματα» Και συνεχίζει: «Η ιδέα του κομμουνισμού έχει είτε στιγματιστεί πέρα από κάθε επανόρθωση ή εξοριστεί στο τενεκέ των χαμένων ουτοπιών».

Προφανώς, λοιπόν, η επιστροφή του κομμουνισμού -και ειδικά της Ιδέας του Κομμουνισμού από τους Μπαντιού, Ζίζεκ κ.ά.- στη δημόσια συζήτηση δεν αποτελεί κεραυνό εν αιθρία. Σχετίζεται με την ιστορικών διαστάσεων κρίση του καπιταλισμού αλλά και τις δυνατότητες μιας άλλης κοινωνίας που αναβλύζουν μέσα από το σάπιο σύστημα της εκμετάλλευσης. Η εν λόγω κρίση έπληξε την πρωτοπορία, από άποψη χωρών και κλάδων παραγωγής, του σύγχρονου καπιταλισμού, προσγείωσε ανώμαλα τις θεωρίες ή/και αυταπάτες περί «τέλους της ιστορίας» (Φουκουγιάμα), «επίπεδου κόσμου» (Φρίντμαν) και αυτορύθμισης της αγοράς με το «αόρατο χέρι» του Άνταμ Σμιθ, και σηματοδότησε την κατάρρευση και των μύθων του «υπαρκτού καπιταλισμού» είκοσι χρόνια μετά την κατάρρευση των μύθων του «υπαρκτού σοσιαλισμού».

Σημείωνε χαρακτηριστικά ο Έρικ Χόμπσμπαουμ στη Λιμπερασιόν: «Το τέλος του κομμουνισμού έχει συμβολιστεί με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου: τότε όλος ο κόσμος κατάλαβε πως εκείνη η εμπειρία είχε οριστικά τελειώσει. Ε, λοιπόν, ο καπιταλισμός ζει μια ανάλογη κατάσταση: από το Σεπτέμβρη, ο καθένας γνωρίζει πως η επιστροφή στην ιδεολογία του οικονομικού laisser-faire δεν είναι πια δυνατή»!

«Στο γύρισμα της Χιλιετίας υποτίθεται πως η ιστορία είχε τελειώσει. Ο καπιταλισμός ήταν καλά εδραιωμένος, σίγουρος για τον εαυτό του και  αλαζονικός. Από την πτώση του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου και δώθε, έχουν υπάρξει ο επονομαζόμενος “πόλεμος ενάντια στην τρομοκρατία”, η τεράστια καπιταλιστική κρίση, η Αραβική Άνοιξη, κοινωνίες σαν την Ελλάδα που παραπαίουν στο όριο της ριζικής αλλαγής, ενώ η πλειοψηφία της αμερικανικής νεολαίας δηλώνει πως προτιμά το σοσιαλισμό από τον καπιταλισμό… Αυτό που έκανε ξανά επίκαιρο το μαρξισμό ή τουλάχιστον το σοσιαλισμό, είναι, φυσικά, η καπιταλιστική κρίση». Έτσι ερμήνευε ο Τέρι Ίγκλετον στο The Oxonian Review την επανεμφάνιση στο προσκήνιο του κομμουνισμού, τις συζητήσεις γύρω από την Ιδέα του Κομμουνισμού..

krisiΜας λέει, δηλαδή, ότι αυτή η επιστροφή δεν θα είχε τύχη αν ήταν απλώς δημοσιογραφική υπερβολή σε ένα εξώφυλλο -έστω του Time-, που θεωρεί ότι η διάσωση των τραπεζών με δημόσιο χρήμα είναι «σοσιαλισμός». Ή αν ήταν απλώς θεωρητική ενατένιση ακαδημαϊκών οι οποίοι -παρά ταύτα- παραμένουν εγκλωβισμένοι στα χαρακτηριστικά που περιέγραφε ο Πέρι Άντερσον στο Δυτικό Μαρξισμό. Ή, τέλος, αν ήταν γεροντική θεωρητική «παλιννόστηση» άλλων, που έτσι «ομολογούν» ότι σπατάλησαν τη θεωρητική τους νεότητα σε άγονες ατραπούς, όπως υποστηρίζει ο Σλαβόι Ζίζεκ στο Πρώτα σαν τραγωδία και μετά σαν φάρσα.

Υπάρχουν σε όλα αυτά ψήγματα αλήθειας. Όμως εκείνο που κυρίως δίνει υπόσταση στην επάνοδο του κομμουνισμού είναι ότι διασταυρώνεται με υπαρκτές αναζητήσεις των εργαζομένων και των νέων, και με επίσης υπαρκτές τάσεις υπέρβασης του καπιταλισμού, που αναφύονται από τα ίδια τα σπλάγχνα του σε όλα τα επίπεδα (παραγωγή, κυκλοφορία χρήματος, επικοινωνία, διαδίκτυο, πληροφορική) και από τη δυναμική της ταξικής πάλης. Είναι χαρακτηριστικό ένα δημοσίευμα της El Pais, που αναφερόταν στην επιτυχία που είχε στην Έκθεση Βιβλίου της Μαδρίτης μια έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου: «Οι αναγνώστες φαίνεται όχι απλώς να θέλουν να κατανοήσουν τι γίνεται στον κόσμο, αλλά και να βρουν τις εναλλακτικές λύσεις που υπάρχουν… Αυτό που οι Μαρξ-Ένγκελς προτείνουν είναι μια ολοκληρωτική ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος, και μπορεί να κρύβεται πίσω από την “αναπάντεχη” επιτυχία του βιβλίου αυτή η επιθυμία για ελπίδα στους λαούς που την έχουν χάσει».

Ωστόσο, η συζήτηση για την Ιδέα του Κομμουνισμού αλλά και η επάνοδος του κομμουνισμού ως επαναστατικού όλου (πρόγραμμα, δρόμος, πολιτική, κόμμα, θεωρία, εξουσία κ.λπ.) έχει ορισμένα παράδοξα.

Παράδοξο πρώτο: Συχνά είναι πολύ πιο τολμηροί σε ό,τι αφορά τη χρήση και την αξία του σοσιαλισμού το Time (που υμνεί τον Μαρξ ως «τον πελώριο πύργο που δεσπόζει πάνω απ’ όλους τους υπόλοιπους μέσα στην καταχνιά») και το Newsweek (που αναφωνεί «τώρα είμαστε όλοι σοσιαλιστές!»), παρά η Αριστερά, το εργατικό κίνημα, το ρεύματα κοινωνικής χειραφέτησης! Αυτοί μοιάζουν ακόμη φοβικοί, παραζαλισμένοι μετά την πτώση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», την ιστορική χρεοκοπία της σοσιαλδημοκρατίας και τις μεταλλάξεις του «υπαρκτού καπιταλισμού», μίζεροι ομφαλοσκόποι ή θεματοφύλακες των «γραφών», αδύναμοι να στοχαστούν κριτικά και αυτοκριτικά, δημιουργικά και καινοτόμα -τουτέστιν πραγματικά μαρξιστικά-, κι ακόμη πιο αδύναμοι να καταπιαστούν με τη διαμόρφωση ενός εναλλακτικού προς τον καπιταλισμό σχεδίου και να πράξουν χειραφετητικά επαναστατικά. Οπότε τι τους απομένει; Η περιδίνιση είτε στην ασφάλεια των κλασικών τσιτάτων (στην πιο δογματική ή την πιο «ανοιχτή» ανάγνωση) είτε στα ρηχά νερά ενός «καπιταλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο», μιας αγοράς με ολίγον από κοινωνικό κράτος και κεντρικό σχεδιασμό, κι ενός θεωρητικού σύμπαντος με άπειρα δάνεια από τις αστικές τράπεζες ιδεών (με το ανάλογο τόκο) είτε, τέλος, στον αυτισμό μιας περιθωριακής-περίκλειστης ομάδας (εργατίστικης, ελευθεριακής, αυτόνομης, θεωρητικής κ.ά.) ακριβώς την εποχή που ο κομμουνισμός μπορεί να μετατραπεί ξανά από χιλιαστική αίρεση σε θεωρία και πράξη εκατομμυρίων ανθρώπων.

Παράδοξο δεύτερο: Βλέπουμε πολλοί από τους εκφραστές αυτής της επιστροφής να βρίσκονται σε απόσταση από τις εργατικές μάζες, τη νεολαία, τις πρωτοπόρες τάσεις τους, οι οποίες, από την άλλη, ανακαλύπτουν, στον ανεμοστρόβιλο της κρίσης και του σύγχρονου ολοκληρωτικού καπιταλισμού, «μέσα από δικούς τους δρόμους και με δικούς τους τρόπους», την ανάγκη, τη δυνατότητα και το δρόμο της κομμουνιστικής χειραφέτησης. Αυτή η ασυγχρονία επαναστατικής διανόησης-εργατικού κινήματος με όλες του τις πλευρές (κίνημα, μέτωπο, κόμμα) έχει και άλλοτε παρατηρηθεί. Κανείς, άλλωστε, δεν μπορεί να υποστηρίξει στα σοβαρά ότι σε τούτη τη διαλεκτική σχέση πάντα οι διανοούμενοι έπονται. Τουναντίον, συχνά προηγούνται, ανοίγουν δρόμους,  φωτίζουν τις υπόγειες διεργασίες. Και η σημερινή εποχή «απαιτεί» κάτι τέτοιο. Υπό τον όρο, ότι η πνευματική συνεισφορά των διανοουμένων επικοινωνεί με την  κινηματική διεργασία και τα ερωτήματά της, «διαλέγεται» με τη συλλογική πολιτική δράση, ανοίγει δρόμους εργατικής χειραφέτησης και καθολικής απελευθέρωσης.

Κ. Μαρξ

Κ. Μαρξ

Παράδοξο τρίτο. Βλέπουμε να επιστρέφει μια Κομμουνιστική Ιδέα που μάλλον χαρακτηρίζεται από την οριοθέτηση -ή και την αποκήρυξη- αρκετών από τις ως τώρα γνωστές σταθερές του μαρξισμού και του κομμουνιστικού κινήματος. Δεν μιλάμε απλώς για τις σταθερές του «υπαρκτού σοσιαλισμού», του «σοβιετικού μαρξισμού» ή του κινεζικού δρόμου, αλλά και για εκείνες που αναπτύχθηκαν στο Μανιφέστο, την Κριτική του Προγράμματος της Γκότα, τον Ουτοπικό και επιστημονικό σοσιαλισμό, το Κράτος και Επανάσταση, που όρισαν ιστορικά την έννοια κομμουνισμός. Ο Αλαίν Μπαντιού, για παράδειγμα, υποστηρίζει ότι «μια νέα αλληλουχία της κομμουνιστικής υπόθεσης… δεν θα είναι -και δεν μπορεί να είναι- μια συνέχιση των προηγούμενων. Ο μαρξισμός, το εργατικό κίνημα, η μαζική δημοκρατία, ο λενινισμός, το κόμμα του προλεταριάτου, το σοσιαλιστικό κράτος -όλες οι εφευρέσεις του 20ού αιώνα- δεν είναι πια πραγματικά χρήσιμες για εμάς».

Αν είχε νόημα να αποτιμήσει κανείς αυτή την επιστροφή της Ιδέας του Κομμουνισμού, όπως συχνά αποκαλείται, θα μπορούσε να εντοπίσει δύο θετικά και αρκετά προβληματικά στοιχεία.

 Ας ξεκινήσουμε από τα θετικά. Το πρώτο είναι ότι νομιμοποιεί και αποενοχοποιεί το ερώτημα της κομμουνιστικής απελευθέρωσης ως συνολικής εναλλακτικής λύσης που δεν αντιστοιχούσε μόνο στις κοινωνίες του 19ου αιώνα, αλλά μπορεί να βρει γόνιμο έδαφος και στις κοινωνίες της βιοτεχνολογίας και των βιοκαυσίμων, της επανάστασης της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών, των κοινωνικών δικτύων και της οικολογικής απειλής, της ανεργίας-μαμούθ και της εργασίας-λάστιχο, των αραβικών εξεγέρσεων και των πλατειών, της κινεζικής επέλασης και της ιστορικής καπιταλιστικής κρίσης.

Το δεύτερο είναι ότι η προβληματική που αναπτύσσεται δίνει τη δυνατότητα να εμπλουτιστεί το περιεχόμενο του κομμουνισμού. Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η άποψη και οι περιγραφές για τον κομμουνισμό που μας παρέδωσαν οι κλασικοί είχαν δύο όρια· το όριο των ερωτημάτων που έθετε η εποχή τους και το όριο που θέτει σε καθέναν που κάνει μια μεγάλη ανακάλυψη η ίδια του η ανακάλυψη.

Το πρώτο όριο εξηγεί, για παράδειγμα, γιατί οι Μαρξ-Ένγκελς δεν ασχολήθηκαν με τη σπάνη των φυσικών κι ενεργειακών πόρων, την κλιματική αλλαγή, την τήξη των πάγων, τις εκπομπές ρύπων, την αποψίλωση των δασών, το φαινόμενο του θερμοκηπίου, την έλλειψη νερού (από την οποία σήμερα κινδυνεύει το 80% της ανθρωπότητας): τα θέματα αυτά δεν είχαν τεθεί. Σήμερα, όμως, έχουν αποκτήσει καθοριστική σημασία κι είναι αδιανόητο να μιλά κανείς για κομμουνισμό χωρίς να τα συμπεριλάβει.

Εξηγεί, επίσης, γιατί όταν μιλούσαν για κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, αναφέρονταν στην ιδιωτική ιδιοκτησία πάνω στις παραγωγικές μονάδες, τη γη και τους τότε γνωστούς φυσικούς πόρους. Σήμερα, όμως, σε ιδιωτική ιδιοκτησία έχουν μετατραπεί κι άλλοι φυσικοί πόροι (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σπάνιες γαίες, περιοχές που λιώνουν οι πάγοι, νερό κ.λπ), ο γενετικός κώδικας των φυτών, των ζώων και του ίδιου του ανθρώπου, συσσωρευμένες γνώσεις αιώνων και σύγχρονες καινοτομίες ιδίως στην πληροφορική και τις τηλεπικοινωνίες (μέσω και πατεντών ή κοπιράιτ), καθώς και δραστηριότητες της οικογένειας ή της κοινότητας (π.χ. φύλαξη παιδιών ψυχολογική υποστήριξη). Παράλληλα, η νομική μορφή της ιδιοκτησίας έχει πάρει πιο σύνθετες και περίπλοκες μορφές (μακροχρόνια ενοικίαση, ΣΔΙΤ, κλασική ιδιωτικοποίηση κ.λπ.). Όλα αυτά σημαίνουν ότι η κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, ως θεμελιακό στοιχείο του κομμουνισμού, οφείλει να αναπτυχθεί, αλλιώς κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε μια μόνο πλευρά της σύγχρονης πραγματικότητας.

Το πρώτο όριο των κλασικών -το όριο της εποχής τους- εξηγεί εν μέρει γιατί στην εργατική εξουσία, που θα προέκυπτε μετά την επανάσταση, έδωσαν το όνομα «δικτατορία του προλεταριάτου», αντιπαραθέτοντάς την στη δικτατορία της αστικής τάξης. Από τη μια, ήταν η μορφή του κράτους που είχαν γνωρίσει («κράτος-νυχτοφύλακας», που κυβερνούσε με το μαστίγιο), η οποία τους οδηγούσε σε αυτούς τους συνειρμούς – δεν είχαν προλάβει να ζήσουν τις απαρχές του «κράτους πρόνοιας» επί Βίσμαρκ, ούτε έζησαν το κεϊνσιανό κράτος, την αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία, τους μαζικούς μηχανισμούς κομματικής διαμεσολάβησης και ενσωμάτωσης. Από την άλλη, ήταν το ίδιο το επίπεδο της εργατικής τάξης (εργασιακό, πολιτισμικό, κ.λπ.) και γενικότερα των παραγωγικών δυνάμεων που τους οδηγούσε στην ορολογία αυτή.

Ας έρθουμε, όμως, στο δεύτερο όριο των κλασικών. Έχοντας πραγματοποιήσει μια τεράστια τομή στην ανθρώπινη σκέψη, σε αρκετές περιπτώσεις αυτοπαγιδεύτηκαν στην ίδια τους τη σύλληψη, μετατράπηκαν σε ομήρους της ίδιας της μεγαλοφυΐας τους. Έτσι, συχνά όριζαν την κομμουνιστική κοινωνία σχεδόν αποκλειστικά σε σχέση με το ζήτημα της εργασίας και της διαδικασίας της παραγωγής, από τη μια, και του κράτους από την άλλη – υπήρχε, άλλωστε, η σύγκρουση με τον αναρχισμό, οπότε αυτό το πεδίο δεν μπορούσε να υποτιμηθεί. Όχι ότι δεν υπήρχαν και άλλες πλευρές – απλώς ήταν πολύ αδύνατες σε σχέση με τη σημασία τους. Συχνά πυκνά, μάλιστα, οι ίδιοι έδειχναν να αντιλαμβάνονται το πρόβλημα.

1Να, λοιπόν, τι προσφέρει η σύγχρονη συζήτηση για την Ιδέα του κομμουνισμού· εν δυνάμει ανοίγει νέους ορίζοντες στην έννοια της κομμουνιστικής απελευθέρωσης, εμπλουτίζει το περιεχόμενό της, την εδράζει όχι μόνο στο πεδίο της οικονομίας, της παραγωγής και της εργασίας αλλά στο σύνολο των κοινωνικοπολιτικών σχέσεων και στην ίδια την υπόσταση, το νόημα και το περιεχόμενο ζωής του σύγχρονου ανθρώπου, την ανανεώνει, της προσφέρει διαύλους επικοινωνίας με το σύνολο των καταπιεζόμενων στρωμάτων, της επιτρέπει να εμφανίζεται ως λύση που απελευθερώνει από τα δεσμά του κεφαλαίου όχι μόνο την εργατική τάξη αλλά και όλη την κοινωνία. Δεν εννοείται εδώ ότι η ως τώρα συζήτηση καλύπτει όλες αυτές τις πλευρές ούτε, πολύ περισσότερο, ότι τις διαπραγματεύεται με επάρκεια και με χειραφετητικό τρόπο. Σίγουρα όμως δημιουργεί ερεθίσματα και προκλήσεις για τη θεωρία και την πράξη της κομμουνιστικής απελευθέρωσης.

Βεβαίως τα ερωτήματα -που αναφύονται από την ίδια τη ζωή- μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο αν θέλει κανείς να τα δει· αν δεν αρκείται στο «τα είπαν οι κλασικοί» και στο μηρυκασμό τσιτάτων ή στην άκριτη παπαγαλία του «νέου».

Από μια άποψη, τούτη η συζήτηση παρουσιάζει ομοιότητες με τις ριζοσπαστικές κριτικές της δεκαετίας του 1960, που αναφέρονταν στα πέραν της εργασίας και της οικονομίας πεδία (π.χ. πολιτισμός, ανθρώπινες σχέσεις τυποποιημένη και συμβατική ζωή, μέσα μαζικής επικοινωνίας) και ταυτόχρονα έκαναν κριτική στην οικονομίστικη-παραγωγικίστικη αντίληψη περί ανάπτυξης και προόδου. Τότε ήταν, για παράδειγμα, που γράφτηκαν από τον Μαρκούζε Ο Μονοδιάστατος Άνθρωπος και από τον Ντεμπόρ Η κοινωνία του θεάματος. Η τότε κομμουνιστική Αριστερά, αντί να ευαισθητοποιηθεί απέναντι στα νέα φαινόμενα, αντί να αναμετρηθεί με αυτά και να βαθύνει την πρωτόλεια ριζοσπαστική κι αντικαπιταλιστική κριτική και αναζήτηση, αντί να αναπτύξει δημιουργικά τα όπλα της επαναστατικής θεωρίας, επέλεξε να αντιπαρατεθεί άγονα σε αυτά τα ρεύματα, εστιάζοντας σχεδόν αποκλειστικά στις πιο κραυγαλέα λαθεμένες θέσεις τους ή σε μερικές από τις θέσεις που κλόνιζαν τις βεβαιότητες της «μαρξιστικής ορθοδοξίας» (π.χ. η θέση περί ενσωμάτωσης της εργατικής τάξης). Μάλιστα, εκείνη η αντιπαράθεση ήταν ισοπεδωτική, καταστροφική· κόπηκαν όλες οι γέφυρες επικοινωνίας και διαλόγου, κι αντί να γονιμοποιηθούν σε επαναστατική κατεύθυνση τα δημιουργικά στοιχεία κάθε πλευράς, αυτά καθηλώθηκαν κι εκχυδαΐστηκαν και από τους υποστηρικτές και από τους αντιπάλους τους, ενώ στο προσκήνιο ήρθαν οι αρνητικές πλευρές.

Δεν θα ήταν φρόνιμο να επαναληφθεί το ίδιο λάθος – που δυστυχώς έχει και πολλά άλλα ιστορικά ανάλογα, όπως, π.χ., η στάση απέναντι σε επαναστάτες θεωρητικούς σαν τη Λούξεμπουργκ, τον Γκράμσι ή τον Λούκατς, απέναντι στην Ισπανική Επανάσταση του 1936 ή την Πολιτιστική Επανάσταση, απέναντι στο κίνημα κατά της «παγκοσμιοποίησης» και τόσο άλλα. Βεβαίως, τα πολιτικά και θεωρητικά μεγέθη δεν μπορούν να ισοπεδώνονται, κι ούτε η ανάδειξη ιστορικών αναλογιών να εξομοιώνει -και μάλιστα εξωιστορικά- κινήματα, γεγονότα, ρεύματα, μορφές του μαρξισμού και  του κομμουνιστικού κινήματος. Ωστόσο, η μέθοδος, ο τρόπος, τα κριτήρια με τα οποία οφείλει να σταθεί κανείς σε ανάλογε «στιγμές», δεν μπορεί να διαφέρει. Κι εδώ ακριβώς είναι που αναδεικνύεται μια τεράστια πρόκληση για τα σύγχρονα ρεύματα κομμουνιστικής επαναθεμελίωσης.

Advertisements

About Η Κόκκινη Σημαία

στην υπόθεση του νέου κομμουνιστικού προγράμματος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: