RSS Feed

ΤΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΤΟΥ 1844 ΤΟΥ ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

Τα Χειρόγραφα του 1844 του Karl Marx

«Τίποτε το ανθρώπινο δεν μου είναι ξένο»

του Κυριάκου Ιωαννίδη

Γενικά

 

Το κείμενο που θα εξετάσουμε γράφτηκε από τον Marx στο Παρίσι το καλοκαίρι του 1844. Πρόκειται για το πρώτο έργο, στο οποίο αναπτύσσει συνθετικά τις φιλοσοφικές, οικονομικές και κοινωνικο-πολιτικές του ιδέες ως ενιαίο όλο. Αποτελείται από τρία χειρόγραφα: το Ι (σ. 1-27), το ΙΙ (σ. 40-43) και το ΙΙΙ (σ. 1-43 / δύο σελίδες παραλείφθηκαν κατά την αρίθμηση). Ουσιαστικά, το χειρόγραφο είναι ενιαίο και γραμμένο βάσει ενός σχεδίου.

Τα Χειρόγραφα του 1844 δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά στην ΕΣΣΔ: στα ρωσικά (τμηματικά) το 1927, στην γλώσσα του πρωτότυπου (ολόκληρα) το 1932 και στα ρωσικά (ολόκληρα) το 1956.

Πώς φτάσαμε στα Χειρόγραφα του 1844;

 Έχουμε σημειώσει κατ’ επανάληψιν ότι η σκέψη του Marx κινείται νομοτελώς προς την κατεύθυνση διακρίβωσης των πλέον ουσιωδών εκφάνσεων της πραγματικότητας. «Από την κριτική της θρησκείας, στην κριτική της πολιτικής, του κράτους και στην συνέχεια στην κριτική της σύγχρονής του υλικής ζωής της κοινωνίας. Στην πορεία αυτής της διαδικασίας εμβαθύνει νομοτελώς η κριτική της κληροδοτημένης φιλοσοφίας και λαμβάνει χώρα η επεξεργασία της νέας φιλοσοφίας, της νέας μεθοδολογίας… Από σφαίρες πιο απόμακρες από την οικονομική βάση, προς σφαίρες όλο εγγύτερες προς αυτήν, μέχρι τελικά να πραγματοποιηθεί η μετάβαση στην μελέτη της οικονομικής, της υλικής ζωής της κοινωνίας αφ’ εαυτής».

Εξυπακούεται, ότι η διανοητική εξέλιξη του Marx απέχει πόρρω από του να αποτελεί ένα σύνολο επιστημολογικών τομών, επαναστάσεων, ρήξεων… Ο αυθεντικός διανοητής υπερβαίνει διαλεκτικά, τόσο την εποχή του, όσο και τον προσωπικό του τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας, που σημαίνει ότι σε κάθε νέο βήμα προς τα εμπρός εμπεριέχεται το παρελθόν του στοχαστή σε ανηρημένη-μετασχηματισμένη μορφή. Συνεπώς, οι αντιλήψεις που αντιπαραθέτουν τον «νεαρό» με τον «ώριμο» Marx, καθώς κι εκείνες που ανάγουν τον δεύτερο στον πρώτο είναι άκρως μεταφυσικές και αγνοούν τις νομοτέλειες κίνησης της ανθρώπινης νόησης.

Επειδή στα Χειρόγραφα του 1844 «αποκρυσταλλώνεται» τρόπον τινά η προγενέστερη αντιφατική πορεία της σκέψης του Marx, είναι σκόπιμο να προβούμε σε μία συνοπτική παρουσίαση αυτής της πορείας.

Ήδη από τα γυμνασιακά του χρόνια, ο Marx στρέφεται προς την ανθρωπότητα και θεωρεί πως ο άνθρωπος μπορεί να αναπτυχθεί ολόπλευρα ως προσωπικότητα μονάχα εργαζόμενος για το καλό των συνανθρώπων του.

Σε μία επιστολή προς τον πατέρα του με ημερομηνία 10 Νοεμβρίου 1837, ο ίδιος ο Marx περιγράφει την βασανιστική πορεία του στα μονοπάτια της φιλοσοφίας. Εδώ, στα πλαίσια των εννοιολογήσεων της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας επιχειρεί να υπερβεί τον απόλυτο ιδεαλισμό και να προσεγγίσει την ίδια την πραγματικότητα στην κίνησή της.

Κατά την διάρκεια των πανεπιστημιακών σπουδών του, ο Marx εντάσσεται στους κύκλους των νέων χεγκελιανών, οι οποίοι επιχειρούν να «επικαιροποιήσουν» την φιλοσοφία του Hegel, συνάγοντας από αυτήν επαναστατικά-πολιτικά συμπεράσματα. Έτσι, στην διδακτορική διατριβή του με θέμα την διαφορά ανάμεσα στην δημοκρίτεια και επικούρεια φυσική φιλοσοφία εξετάζει τις μετά τον Αριστοτέλη σχολές (επικουρισμός, στωικισμός, σκεπτικισμός) υπό το πρίσμα της «φιλοσοφίας της αυτοσυνειδησίας» και με στόχο την ανεύρεση μέσων και τρόπων υπέρβασης της κορυφαίας φιλοσοφικής μορφής της εποχής του, του Hegel.

Μέσα από τις σελίδες της Εφημερίδας του Ρήνου παρέχεται στον Marx η δυνατότητα να έρθει σε επαφή με καθημερινά-«υλικά» προβλήματα του λαού (κυρίως των αγροτών). Έτσι υποβάλλει σε κριτική τους θεσμούς του πρωσικού κράτους, αντιτίθεται στην λογοκρισία, υπερασπίζεται τους αμπελουργούς του Μοζέλα, αναλύει την δομή και τις λειτουργίες του ιεραρχικού-συγκεντρωτικού μηχανισμού της γραφειοκρατίας. Τότε έρχεται σε επαφή με τις κομμουνιστικές ιδέες, τις οποίες αρχίζει να μελετά συστηματικά.

Το καλοκαίρι του 1843, έχοντας παραιτηθεί από την αρχισυνταξία της Εφημερίδας του Ρήνου, αποτραβιέται «από το δημόσιο προσκήνιο στο παρασκήνιο του σπουδαστηρίου», όπου, διαμέσου της κριτικής επανεξέτασης της φιλοσοφίας του δικαίου του Hegel, κλιμακώνει την κριτική του στην θρησκεία, στην πολιτική και στο δίκαιο, επιτυγχάνοντας την ανάδειξη του καθοριστικού ρόλου της οικογένειας και της κοινωνίας των ιδιωτών έναντι του κράτους, ενώ μάχεται ενάντια στην ιδιωτική ιδιοκτησία ως πολιτικό προνόμιο. Την ίδια στιγμή, επισημαίνει τον μυστικισμό που συνιστά η χεγκελιανή υποστασιοποίηση της ιδέας και τα εμπειριστικά συμπαρομαρτούντα της.

Στο γράμμα του στον Ruge τον Σεπτέμβριο του 1843, ο Marx ξεκαθαρίζει την στάση του απέναντι στα όποια φαντασιακά σχεδιάσματα ιδεατών πολιτειών και διακηρύσσει ως σκοπό της δραστηριότητάς του την ριζική κριτική του συνόλου της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων.

Τα κείμενα που δημοσιεύθηκαν στο μοναδικό διπλό τεύχος των Γερμανο-Γαλλικών Χρονικών, καθιστούν σαφέστατο το πέρασμα του Marx από τον ιδεαλισμό στον υλισμό και από τις θέσεις της επαναστατικής δημοκρατίας στις κομμουνιστικές ιδέες. Στις εργασίες αυτές αναδεικνύεται η ιστορική απόστολη του προλεταριάτου στην χειραφέτηση της ανθρωπότητας, αποκαλύπτεται η αυταπάτη των «Δικαιωμάτων του ανθρώπου», προτάσσεται το ιδεώδες της ανθρώπινης χειραφέτησης, ενώ επιχειρείται η αναζήτηση της αντιφατικότητας της σφαίρας της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, δηλαδή της ίδιας της ουσίας της κεφαλαιοκρατίας. Να σημειώσουμε ότι στο ίδιο αυτό τεύχος δημοσιεύθηκε και το Σχεδίασμα κριτικής της πολιτικής οικονομίας του Engels, το οποίο επέδρασε ως «εκλυτικός παράγοντας» για την οριστική στροφή του Marx στην πολιτική οικονομία. Βέβαια, όπως επισημαίνει ο ίδιος ο Engels, «ίσα-ίσα το ενδιαφέρον του για τον νόμο που αφορούσε τις κλοπές των ξηρών ξύλων και την κατάσταση των αμπελουργών του Μοζέλα τον έκανε να παρατήσει την καθαρή πολιτική και να ασχοληθεί με οικονομικά ζητήματα και να γίνει έτσι σοσιαλιστής».

Ωστόσο, ο Marx αρχίζει να μελετά συστηματικά την οικονομική επιστήμη (παράλληλα με τους ιστορικούς της γαλλικής επανάστασης) από τον χειμώνα του 1843. Έτσι, διαβάζει J.-B. Say, F. Skarbeck, D. de Tracy, P. De Boisguillebert, A. Smith, D. Ricardo, J. R. MacCulloch, J. S. Mill κ.ά.

Ορισμένα ζητήματα για το θεωρητικό κεκτημένο της εποχής του Marx

 Ο μαρξισμός ανέκυψε ιστορικά μέσα από μια περίπλοκη και αντιφατική δημιουργική διαδικασία κριτικής-επιστημονικής εμβάθυνσης-διερεύνησης του κοινωνικού γίγνεσθαι, παράλληλα με την κριτική αφομοίωση και την διαλεκτική άρση των ανώτερων κατακτήσεων του προμαρξικού στοχασμού (κλασική γερμανική φιλοσοφία, αστική πολιτική οικονομία, ουτοπιστικές κομμουνιστικές ιδέες).

Από την εμφάνισή του, ο μαρξισμός επικέντρωνε την προσοχή του κατ’ εξοχήν (αν και όχι αποκλειστικά) στην έρευνα τριών εσωτερικά αλληλένδετων, ωστόσο σχετικά αυτοτελών, γνωστικών αντικειμένων: α) της ανθρώπινης κοινωνίας και της ιστορίας της, β) των σχέσεων παραγωγής της κεφαλαιοκρατίας και γ) των προϋποθέσεων της νέας-κομμουνιστικής κοινωνίας. Βάσει αυτών των γνωστικών αντικειμένων συγκροτούνται τρία αλληλένδετα ερευνητικά πεδία-επιστήμες: α) ο ιστορικός υλισμός, β) η πολιτική οικονομία της κεφαλαιοκρατίας και γ) ο επιστημονικός σοσιαλισμός-κομμουνισμός. Καθένα από τα παραπάνω γνωστικά αντικείμενα συνιστά ένα «οργανικό όλο», το οποίο βρίσκεται στην εποχή του Marx σε ορισμένο στάδιο της ανάπτυξής του, παρέχοντας αντίστοιχες δυνατότητες διερεύνησής του και ορίζοντας, τελικά, το στάδιο θεωρητικής αντίληψής του.

Από την άποψη αυτή, το πλέον πρόσφορο έδαφος για θεμελιώδεις ανακαλύψεις εντοπίζεται στην μελέτη των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων παραγωγής. Η αστική πολιτική οικονομία έχει ολοκληρώσει εν πολλοίς την ανάβαση από το αισθητηριακό συγκεκριμένο στο αφηρημένο (στην βάση της ώριμης κεφαλαιοκρατίας-Αγγλία), ενώ έχει επιχειρηθεί ορισμένη συστηματοποίηση της γνώσης και της γνωστικής διαδικασίας από την διάνοια (Verstand). Ανακύπτει η κρισιακή γνωσιακή συγκυρία, κατά την οποία διανοίγονται δύο προοπτικές για την επιστήμη: αφ’ ενός μεν η τάση απολυτοποίησης της εξωτερικής προσέγγισης του αντικειμένου και της έρευνας (καταστροφή της επιστήμης), αφ’ ετέρου δε η γόνιμη-δημιουργική παρέμβαση στην εσωτερική πηγή αυτοανάπτυξής της διά της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, οπότε και επιτυγχάνεται η νοητική αναπαράσταση του αντικειμένου στα πλαίσια του λόγου (Vernunft). Κύριοι εκπρόσωποι της πρώτης τάσης είναι οι «χυδαίοι οικονομολόγοι». «Σήμανε η νεκρώσιμη καμπάνα της επιστημονικής αστικής πολιτικής οικονομίας. Δεν πρόκειται τώρα πια για το αν είναι αληθινό αυτό ή εκείνο το θεώρημα, μα για το αν εναι ωφέλιμο ή επιζήμιο για το κεφάλαιο, αν ταιριάζει ή όχι στο κεφάλαιο, αν έρχεται σε σύγκρουση ή όχι με τις αστυνομικές διατάξεις. Την θέση της ανιδιοτελούς έρευνας την πήραν οι πληρωμένοι διαπληκτισμοί των καλαμαράδων, την θέση της αμερόληπτης επιστημονικής έρευνας την πήρε η κακή συνείδηση και η άσχημη πρόθεση της απολογητικής».

Ακριβώς σ’ αυτήν την κρίσιμη για την επιστήμη περίοδο παρεμβαίνει ο Marx, ο οποίος συνδυάζει βαθιά γνώση της πολιτικής οικονομίας, φιλοσοφική κουλτούρα, ηθικά κίνητρα-ελατήρια και υιοθέτηση της ταξικής σκοπιάς του προλεταριάτου, συνθήκες αναγκαίες για την επαναστατικοποίηση της οικονομικής επιστήμης.

Το κείμενο των Χειρογράφων του 1844: φιλοσοφικός στοχασμός, οικονομική σκέψη, πολιτικός προβληματισμός

Τα Χειρόγραφα του 1844 θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως ένα είδος φιλοσοφικής εισαγωγής στην κριτική της αστικής πολιτικής οικονομίας, ενώ συνιστούν ταυτόχρονα ένα νέα στάδιο στην πορεία γένεσης της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας, καθώς επίσης και στην διαδικασία κριτικής αφομοίωσης των κομμουνιστικών ιδεών.

Η «ανατομία» της κοινωνίας των ιδιωτών οδηγεί τον Marx στο συμπέρασμα ότι η ιδιωτική ιδιοκτησία αποτελεί προϊόν της αποξενωμένης εργασίας του εργάτη, δηλαδή της μισθωτής εργασίας. Η αποξένωση παίρνει τέσσερις μορφές: από το προϊόν της εργασίας, από την εργασιακή διαδικασία (αυτοαποξένωση), από την γενολογική ουσία του ανθρώπου και από τον ίδιο τον άνθρωπο. Αν και σε γενικές γραμμές η προσέγγιση του Marx  κινείται στα πλαίσια της ανθρωπολογικής προβληματικής του Feuerbach, την ίδια στιγμή αναλύει αντικειμενικές σχέσεις της εργασιακής διαδικασίας, σχέσεις μεταξύ τάξεων. Στις οικονομικές του αναλύσεις, ο Marx στηρίζεται στα έργα του Smith. Υιοθετεί την άποψη ότι στην κοινωνία της εποχής του υπάρχουν τρεις βασικές τάξεις (προλεταριάτο, αστική τάξη, γαιοκτήμονες) και αναλύει την κατάστασή τους, τις σχέσεις τους, την μεταξύ τους διαπάλη. Συμπεραίνει, όμως, ότι η αστική κοινωνία πολώνεται τελικά σε δύο βασικές τάξεις: στους εργάτες και στους κεφαλαιούχους. Έτσι, διατυπώνει την ουσιώδη αντίθεση της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας: την αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας, παράγωγες της οποίας είναι όλες οι υπόλοιπες αντιθέσεις και όλες οι μορφές αποξένωσης. Διακρίνει την απόλυτη από την σχετική εξαθλίωση του εργάτη και θεωρεί πως το αίτημα για αύξηση των μισθών απλώς εξασφαλίζει καλύτερη αμοιβή για τον δούλο. Εν τω μεταξύ, το κείμενο έχει και προγραμματικό χαρακτήρα, υπό την έννοια ότι σ’ αυτό χαράσσεται η στρατηγική της έρευνας, της οποίας το αντικείμενο οφείλει να είναι, πρώτον η ουσία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, δεύτερον ο ιστορικός της χαρακτήρας και τρίτον η ανάλυση των οικονομικών κατηγοριών. Θεωρεί την εργασία (ανταλλαγή ύλης μεταξύ ανθρώπινου οργανισμού και ανόργανου σώματος-φύσης) ως τον καθοριστικό παράγοντα της ανθρωποκοινωνιογένεσης, ενώ, μέσω της αλληλεπίδρασης ιδιωτικής ιδιοκτησίας-αποξενωμένης εργασίας, προσεγγίζει την διαλεκτική σχέσεων παραγωγής-παραγωγικών δυνάμεων. Συνειδητοποιεί την ιστορική αναγκαιότητα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, αλλά και τον ιστορικά παροδικό χαρακτήρα της, την αναγκαιότητα του κομμουνιστικού μετασχηματισμού της κοινωνίας. Μάλιστα, διαφαίνεται μία αντίληψη περί δύο σταδίων-φάσεων του κομμουνισμού («καθαυτό κομμουνισμός»-«κομμουνισμός σαν ολοκληρωμένος ανθρωπισμός»). Τέλος, προβαίνει στην περιοδολόγηση της ιστορίας της ανθρώπινης κοινωνίας σε προταξική-ταξική-αταξική.

Περί της έννοιας της αποξένωσης

Η αποξένωση (Entfremdung) είναι έννοια της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας και απαντάται κυρίως στον Hegel και στον Feuerbach. Σύμφωνα με τον Hegel, το πνεύμα κινείται έξω από τον εαυτό του, γίνεται φύση, κοινωνία κτλ., μετατρέπεται, δηλαδή, σε κάτι άλλο από τον εαυτό του, στην ετερότητά του, ώστε στην συνέχεια να επιστρέψει στον ίδιο τον εαυτό του ως αυτοσυνείδηση. Ακριβώς αυτή η εξωτερίκευση και εξαντικειμένωση του πνεύματος συνιστά την αποξένωσή του. Για τον Feuerbach, έκφραση της αποξένωσης του ανθρώπου είναι η θρησκεία. Ο άνθρωπος «προβάλλει» στον θεό ιδιότητές του, τις οποίες κατόπιν αντιμετωπίζει ως αλλότριες από αυτόν και κυρίαρχες στην ζωή του, δηλαδή αποξενώνεται. Για την υπέρβαση, λοιπόν, της αποξένωσης πρέπει να «θεοποιηθεί» ο άνθρωπος, η θεολογία πρέπει να μετατραπεί σε ανθρωπολογία (ανθρωπολογισμός).

Ο Marx υιοθετεί την αποξένωση ως έννοια, πλην όμως της δίνει νέο περιεχόμενο. Κατ’ αρχήν, σε αντίθεση με τον Hegel, δεν θεωρεί πως κάθε εξαντικειμένωση είναι και αποξένωση. Άλλωστε, κάθε εργασία συνιστά εξαντικειμένωση των δημιουργικών ικανοτήτων του ανθρώπου. Αυτή, όμως, η εξαντικειμένωση κάθε άλλο παρά πάντοτε δρα αποξενωτικά για τον άνθρωπο, υπό την έννοια ότι διαμέσου της εργασίας κατέστη δυνατή η ορθολογική γνώση του κόσμου και ο πρακτικός μετασχηματισμός του σύμφωνα με τις ανθρώπινες ανάγκες. Επιπρόσθετα, ενώ μέχρι τον Marx η αποξένωση αφορούσε την περιοχή της συνείδησης, τώρα «γειώνεται» με την υλική πραγματικότητα, γίνεται αποξενωμένη εργασία, εργασία που είναι εξωτερική προς τον εργαζόμενο, που δεν αναπτύσσει τις δημιουργικές του ικανότητες αλλά καταστρέφει την προσωπικότητά του, που γίνεται σαν αγγαρεία. Δεν είναι η ίδια η εργασία μια θεμελιώδης ανάγκη, δηλαδή αυτοσκοπός, αλλά απλό μέσο για την ικανοποίηση αναγκών που βρίσκονται έξω από αυτήν την ίδια.

Είναι αλήθεια, βέβαια, ότι ακόμη ο Marx δεν έχει «ξεκαθαρίσει» πλήρως με το θεωρητικό παρελθόν του, με αποτέλεσμα, όσον αφορά και την αποξένωση, οι αναλύσεις του να εμπεριέχουν ορισμένες «ξένες» προς τον «ώριμο» Marx διατυπώσεις, κυρίως ανθρωπολογικής χροιάς. Πρέπει, όμως, να τονίσουμε πως η ίδια η έννοια της αποξένωσης, όχι μόνο δεν συνιστά μια ατυχή («ιδεολογική») παρεκτροπή του Marx της «προεπιστημονικής» περιόδου, αλλά ουσιαστικό συστατικό στοιχείο της οικονομικής του θεωρίας. Κατά την διάρκεια της συγγραφής του Κεφαλαίου δεν αγνοεί την προβληματική αυτή, την διακριβώνει στα πλαίσια των αποτελεσμάτων της οικονομικής του έρευνας και της δίνει νέα μορφή (π.χ. φετιχικός χαρακτήρας του εμπορεύματος). Μέσω αυτής της έννοιας, επιτυγχάνεται με τον πλέον καθολικό τρόπο η ερμηνεία πολλών φαινομένων της πραγματικότητας, ακόμη και της σύγχρονής μας. Εξ’ άλλου, δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως το ρεύμα του υπαρξισμού (κυρίαρχο κατά τον προηγούμενο αιώνα) έχει δώσει κεντρική θέση στην έννοια της αποξένωσης, αν και με μία καθημερινή σημασία στα πλαίσια των υπαρξιακών-ατομικών βιωμάτων.

Αποτιμώντας τα Χειρόγραφα του 1844, σαν μια προσπάθεια ερμηνείας του πλούτου των ιδεών, της βαθύτητας των αποδείξεων και της διαχρονικότητας των επισημάνσεων, παραθέτουμε την άποψη του Ιλιένκοφ σχετικά με το υπό εξέτασιν έργο: «Η φιλοσοφική τοποθέτηση επέτρεψε στον Marx να συγκεντρώσει και να διαλέξει κυρίως τα πιο γενικά και σημαντικά συστατικά της πραγματικότητας που ξετυλιγόταν μέσα από τις εσωτερικές αντιφάσεις της και να παρατηρήσει συνεπώς σωστά τις λεπτομέρειες και τις ιδιαιτερότητες, που κάνουν σκοτεινή την εικόνα για όποιον έχει ένα φιλοσοφικά μη εξασκημένο βλέμμα και τον εμποδίζουν να διακρίνει πίσω από τα δέντρα το δάσος. Χωρίς τις υλιστικά ανασκευασμένες κατηγορίες της χεγκελιανής διαλεκτικής, ο κομμουνισμός δεν θα πέρναγε ποτέ από την ουτοπία στην επιστήμη».

Ερωτήματα προς συζήτηση-σχολιασμός παραθεμάτων

  1. «Σαν συνέπεια αυτού του καταμερισμού της εργασίας από τη μια μεριά και της συσσώρευσης του κεφαλαίου από την άλλη, ο εργάτης εξαρτάται όλο και πιο πολύ από την εργασία· μια επιμερισμένη πολύ μονόπλευρη και μηχανιστική εργασία. Όπως, λοιπόν, καταπιέζεται ο εργάτης διανοητικά και σωματικά και εξομοιώνεται με τη μηχανή και, αντί να παραμένει άνθρωπος, μετατρέπεται σε μια αφηρημένη δραστηριότητα κι ένα στομάχι, έτσι εξαρτάται όλο και περισσότερο από κάθε διακύμανση στην τιμή της αγοράς, από την επένδυση του κεφαλαίου και από τις ιδιοτροπίες του πλούτου» (σ. 48-49). Τι σημαίνει αφηρημένη-μηχανική εργασία για τον Marx; Πότε εμφανίζεται και ποιές είναι οι προϋποθέσεις άρσης της;
  2. «Στο οικονομικό σύστημα, κάτω από την κυριαρχία της ατομικής ιδιοκτησίας το συμφέρο που έχει ένα άτομο από την κοινωνία είναι σε αντίστροφη αναλογία προς το συμφέρο που έχει η κοινωνία από το άτομο αυτό, όπως ακριβώς το συμφέρο που έχει ο τοκογλύφος από τον άσωτο δεν είναι καθόλου ταυτόσημο με το συμφέρο του ασώτου» (σ. 81). Καταργήθηκε η διάσταση ατομικού-κοινωνικού από τα εγχειρήματα κατάργησης της ιδιωτικής ιδιοκτησίας (π.χ. ΕΣΣΔ);
  3. «Η εργασία, σίγουρα, παράγει θαύματα για τον πλούσιο. Για τον εργάτη, όμως, παράγει αποστέρηση. Παράγει παλάτια, αλλά μόνο τρώγλες για τον εργάτη. Μπορεί οι μηχανές ν’ αντικαθιστούν χειρωνακτική εργασία, αλλά δεν παύουν να στέλνουν άλλους εργάτες πίσω σε βάρβαρους τρόπους δουλειάς και άλλους να τους μετατρέπουν σε εξαρτήματά τους. Η εργασία παράγει ευφυϊα αλλά επίσης και ηλιθιότητα και αποβλάκωση για τους εργάτες» (σ. 94). Είναι η εργασία αφ’ εαυτής αντιφατική;
  4. «Η καθολικότητα του ανθρώπου εκδηλώνεται στην πράξη στην καθολικότητα που καθιστά ολόκληρη τη φύση ανόργανο σώμα του 1) σαν άμεσο μέσο ζωής και 2) σαν ύλη, το αντικείμενο και το εργαλείο της ζωτικής του δραστηριότητας. Η φύση είναι το ανόργανο σώμα του ανθρώπου, δηλαδή η φύση στο βαθμό που δεν είναι ανθρώπινο σώμα. Ο άνθρωπος ζει από τη φύση, δηλαδή η φύση είναι το σώμα του, και πρέπει να διατηρήσει ένα συνεχή διάλογο μαζί της αν θέλει να μην πεθάνει. Λέγοντας ότι η φυσική και πνευματική ζωή του ανθρώπου συνδέεται με τη φύση εννοοούμε ότι η φύση συνδέεται με τον εαυτό της, γιατί ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης» (σ. 97). Ποιά είναι η σχέση ανθρώπου-φύσης στον μαρξισμό;
  5. Είναι η γαιοκτησία ο πρώτος τύπος ιδιωτικής ιδιοκτησίας;
  6. «Ο κομμουνισμός είναι το θετικό ξεπέρασμα της ατομικής ιδιοκτησίας σαν ανθρώπινη αυτό-αποξένωση, και για το λόγο αυτό πραγματική ιδιοποίηση της ανθρώπινης ουσίας μέσα από τον άνθρωπο και για τον άνθρωπο· είναι η πλήρης αποκατάσταση του ανθρώπου στον εαυτό του, σαν κοινωνικής, δηλαδή σαν ανθρώπινης ύπαρξης. Μιας αποκατάστασης που απέκτησε συνείδηση και συντελέστηκε μέσα σ’ όλον τον πλούτο της ανάπτυξης των προηγούμενων περιόδων. Αυτός ο κομμουνισμός, σαν απόλυτα αναπτυγμένος νατουραλισμός, ισοδυναμεί με τον ανθρωπισμό και σαν απόλυτα αναπτυγμένος ανθρωπισμός ισοδυναμεί με τον νατουραλισμό· είναι η γνήσια επίλυση της σύγκρουσης μεταξύ ανθρώπου και φύσης, και μεταξύ ανθρώπου και ανθρώπου η αληθινή επίλυση της σύγκρουσης ανάμεσα στη ζωή και στο ον, ανάμεσα στην αντικειμενοποίηση και αυτοεπιβεβαίωση, ανάμεσα στην ελευθερία και την αναγκαιότητα, ανάμεσα στο άτομο και στο είδος. Αυτός ο κομμουνισμός είναι η λύση του αινίγματος της ιστορίας και το ξέρει μόνος του ότι αυτή είναι η λύση. Όλη η κίνηση της ιστορίας είναι κατά συνέπεια τόσο η πραγματική πράξη της δημιουργίας του κομμουνισμού –η γέννηση της εμπειρικής του ύπαρξης– όσο και –για την διαλογιζόμενη συνείδησή της– η κατανόηση και γνώση της κίνησης του δικού της γίγνεσθαι» (σ. 126). Ποιά είναι η αντίληψη του Marx περί κομμουνισμού;
  7. «Όλη η ιστορία είναι μια προετοιμασία, μια εξέλιξη για να γίνει ο «άνθρωπος» το αντικείμενο της αισθητής συνείδησης και οι ανάγκες του «ανθρώπου σαν ανθρώπου» να γίνουν (αισθητές) ανάγκες. Η ιστορία η ίδια είναι ένα πραγματικό μέρος της φυσικής ιστορίας και της φύσης που γίνεται άνθρωπος. Η φυσική επιστήμη θ’ αντικαταστήσει με τον καιρό την επιστήμη του ανθρώπου όπως η επιστήμη του ανθρώπου θ’ αντικαταστήσει τη φυσική επιστήμη: θα υπάρξει μια μόνο επιστήμη» (σ. 136). Πώς αντιλαμβάνεται ο Marx την παγκόσμια ιστορία; Τι οδηγεί στην ώριμη-συνθετική επιστήμη;
  8. «Ο καταμερισμός της εργασίας είναι η οικονομική έκφραση της κοινωνικής φύσης της εργασίας μέσα στην αποξένωση» (σ. 154). Ποιο είναι το νόημα της παραπάνω πρότασης; Τι εννοείται ως «κοινωνική φύση της εργασίας»;
  9. Εξ’ αφορμής του γεγονότος ότι ο Marx ανατρέχει στην τέχνη (Shakespeare, Goethe) για να διαγνώσει την λειτουργία του χρήματος, μπορείτε να αναφερθείτε στον τρόπο με τον οποίο η τέχνη (η αισθητική μορφή της κοινωνικής συνείδησης) συμβάλλει στην γνωστική διαδικασία;
  10. Σε ποιο επίπεδο βρίσκεται η κριτική που ασκεί ο Marx στον Hegel;

  

Βιβλιογραφία

  1. Althusser, L. (1978). «Για το νεαρό Μαρξ (προβλήματα θεωρίας)». Σε Althusser, L. Για τον Μαρξ. Αθήνα: Γράμματα.
  2. Βαζιούλιν, Β. Α. (2004). Η Λογική της Ιστορίας. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
  3. Βιγκόντσκι, Β. (1988). Η οικονομική θεμελίωση της θεωρίας του σοσιαλισμού. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
  4. Ιλιένκοφ, Ε. Β. (1976). Τεχνοκρατία και ανθρώπινα ιδεώδη στο σοσιαλισμό. Αθήνα: Οδυσσέας.
  5. Ιμβριώτης, Γ. (1978). Δοκίμια μαρξιστικής φιλοσοφίας. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
  6. Κουτσούκαλης, Α. (1981). Οι θεμελιωτές του μαρξισμού: Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς. Αθήνα: Επικαιρότητα.
  7. Μανιάτης, Γ. (1983). «Η έννοια της αποξένωσης στο Μαρξ». Επιστημονική Σκέψη: 12, σ. 15-29.
  8. Marx, K. (1975). Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα. Αθήνα: Γλάρος.
  9. Nicolaïevski, B. & Maenchen-Helfen, O. (1979). Η ζωή του Καρλ Μαρξ: ο άνθρωπος, ο αγωνιστής. Αθήνα: Ράππα.
  10. Πατέλης, Δ. (1995). «Οικονομικά-φιλοσοφικά χειρόγραφα». Σε Φιλοσοφικό-κοινωνιολογικό λεξικό. Τόμος Δ’. Αθήνα: Καπόπουλος.
  11. Πατέλης, Δ. (2004). «Η διαλεκτική του γίγνεσθαι της πολιτικής οικονομίας». Επιθεώρηση Οικονομικών Επιστημών: 6, σ. 103-128.
  12. Ριαζάνοφ, Ν. (χ.χ.). Μαρξ-Ένγκελς (η τελευταία αυθεντική βιογραφία τους). Αθήνα: Αναγνωστίδη.
  13. Schleifstein, J. (1976). Εισαγωγή στη μελέτη του Μαρξ, του Ένγκελς και του Λένιν. Αθήνα: Επίκουρος.
  14. Σωτήρης, Π. (2004). Κομμουνισμός και φιλοσοφία. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
  15. Χρύσης, Α. (2000). «Ανθρωπισμός: φιλελεύθερη παράδοση και κομμουνιστική προοπτική». Ουτοπία: 41, σ. 49-58.

ΠΗΓΗ: Όμιλος Επαναστατικής Θεωρίας

Advertisements

About Η Κόκκινη Σημαία

στην υπόθεση του νέου κομμουνιστικού προγράμματος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: