RSS Feed

ΓΙΑ ΕΝΑ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ

Δ. ΔΗΜΗΤΟΥΛΗΣ – Α. ΧΡΥΣΗΣ

«90 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση» αμφιθ. Γκίνη-ΕΜΠ-Αθήνα

10-11/10/2007 

ΓΙΑ ΕΝΑ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ

Ι.

Στην εποχή μας, ενενήντα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση και λίγες δεκαετίες μετά την κατάρ­ρευση των καθεστώτων του λεγόμε­νου υπαρκτού σοσιαλισμού, λόγος πολύς γίνεται γύρω από το ζήτημα του επαναστατικού υποκειμένου του καιρού μας, τόσο σε κοινωνικό, όσο και σε πολιτικό επίπεδο. Στο επίκε­ντρο λιγότερο ή περισσότερο συστη­ματικών προσεγγίσεων, τίθεται α­φενός μεν η διερεύνηση και συχνά η αμφισβήτηση του προλεταριάτου και ειδικότερα της εργατικής τάξης ως δυνάμει επαναστατικού υποκει­μένου και αφετέρου η αμφισβήτηση, ακόμη και η απόρριψη της λενινιστι­κής αντίληψης για το κόμμα. Σε κά­θε περίπτωση, οι θέσεις που θα προ­ταχθούν και οι σκέψεις για το σύγ­χρονο επαναστατικό υποκείμενο που θα ακολουθήσουν, διατυπώνο­νται σε ένα πλαίσιο αντιμετώπισης της Οκτωβριανής Επανάστασης όχι ως στιγμής του παρελθόντος της πα­γκόσμιας ιστορίας, αλλά ως στιγμής του πάντα ανοιχτού και, ασφαλώς, αβέβαιου μέλλοντος της.

II.

Θέση 1η: Η με πολλές αφορμές και διαφορετικούς τρόπους αναφορά σε ένα σύγχρονο επαναστατικό υποκεί­μενο δημιουργεί τη συνήθως εύλογη εντύπωση ότι ο ομιλών ή ο γράφων επιχειρεί να αρθρώσει ένα μετα-μαρξιστικό ή ένα μετα-μοντέρνο φι­λοσοφικό και πολιτικό-θεωρητικό λόγο. Αντιθέτως, οι δικές μας σκέ­ψεις για ένα σύγχρονο επαναστατι­κό υποκείμενο δεν υπαινίσσονται την ύπαρξη μιας τομής, μιας ριζικής αλλαγής πλαισίου σε σχέση προς ε­κείνο που ενέταξαν και αντιμετώπι­σαν το ζήτημα ο Μαρξ, ο Ένγκελς οι μπολσεβίκοι ή και μια σειρά επι­φανών εκπροσώπων του λεγόμενου δυτικού μαρξισμού, όπως ο Γκράμσι ή ο Λούκατς. Για μας, η εργατική τά­ξη στην οργανική σχέση της με δια­νοούμενους – ταξικούς αποστάτες ή­ταν και παραμένει το επαναστατικό υποκείμενο της εποχής μας.

Θέση 2η: Το κόμμα ως μορφή πολι­τικής έκφρασης του επαναστατικού / κομμουνιστικού κινήματος δεν είναι παρωχημένη, αλλά σύγχρονη ανα­γκαιότητα για την αλλαγή του κό­σμου σε κομμουνιστική κατεύθυνση.

Θέση 3η: Στο όνομα της δικαιολο­γημένης καταδίκης μιας εξωτερι­κής / εργαλειακής σχέσης μέσων και σκοπού, σχέση που δεν έχει σε τίποτε να κάνει, άλλωστε, με τον ί­διο το μαρξισμό, απορρίπτεται, α­κόμη και ως δυνατότητα, η οργανι­κή ενότητα κόμματος και κινήμα­τος, πολιτικής πρωτοπορίας και κοινωνικού υποκειμένου ή παύει να αναγνωρίζεται και αυτή καθαυ­τή η αναγκαιότητα του κόμματος ως πολιτικής πρωτοπορίας του όλου ε­παναστατικού κινήματος. Δεν αίρε­ται διαλεκτικά, αλλά καταργείται, τελικά, με άμεσο, βεβιασμένο τρό­πο, η ίδια η στιγμή της πολιτικής.

III.

Στους σύγχρονους καιρούς, οι θέσεις που καταγράφηκαν ως εδώ, κοινότο­πες ίσως από μαρξιστική πλευρά, δεν είναι αυτονόητες ούτε αδιαμφισβή­τητες στους κόλπους των πολύμορ­φων αντικαπιταλιστικών κινημάτων και οργανώσεων. Προς τεκμηρίωση αυτού ακριβώς του ισχυρισμού μας, αποφασίσαμε, όχι τυχαία, να επιλέ­ξουμε και να υποδείξουμε ως στόχο της κριτικής μας τη σαφή αντι-μαρξιστική επιχειρηματολογία του Τζον Χόλογουεϊ, συγγραφέα του πολυσυ­ζητημένου βιβλίου Ας αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να καταλάβουμε την ε­ξουσία, που έχει ασκήσει και εξακο­λουθεί να ασκεί, ως ένα βαθμό, ιδεο­λογική επιρροή στο χώρο. του κινή­ματος κατά της λεγόμενης παγκο­σμιοποίησης και όχι μόνο..» Ο λόγος του Χόλογουεϊ, κινούμε­νος, οίκην εκκρεμούς, ανάμεσα στην κοινότοπη απόφανση ότι «η κρίση του μαρξισμού αποτελεί την απελευθέρωση του μαρξισμού από το δογματισμό» και στο προκλητι­κά αυθαίρετο επιχείρημα ότι «η κρίση του επανα­στατικού υποκει­μένου είναι η α­πελευθέρωση του υποκειμένου από τη γνώση»1, δεν α­ποκαλύπτει τίπο­τε άλλο παρά τον αντι-διαλεκτικό χαρακτήρα της σκέψης του ή, τουλάχιστον, την αδυναμία του να στοχαστεί θεμε­λιώδη ζητήματα, όπως αυτά της γνώσης, της επα­νάστασης και των υποκειμένων της με όρους διαλε­κτικής. Τι πιο αυτονόητο από την ε­πισήμανση της ανάγκης για την α­πελευθέρωση του μαρξισμού από τα όποια στοιχεία ή φορτία δογμα­τισμού επιβάρυναν μέσα στη δίνη των ιστορικών εξελίξεων και γεγο­νότων τον κριτικό πυρήνα του; Αλλά και πόσο προκλητικά αυθαί­ρετος και παράλογος ο ισχυρισμός ότι η κρίση του επαναστατικού υπο­κειμένου είναι η απελευθέρωση του από τη γνώση! Αποτελεί μείζον επι­στημολογικό και πολιτικό ατόπημα, κατακρεούργηση κάθε έννοιας δια­λεκτικής, η ταύτιση του αντιεπιστη-μονικού ρεύματος του θετικισμού με τη μαρξιστική θεωρία της γνώ­σης, της επανάστασης και των υπο­κειμένων της.

Όπως είναι αναμενόμενο, σε αυτή την ξέφρενη αντιδιαλεκτική πο­ρεία του, ο Χόλογουεϊ συγκρούε­ται μετωπικά και απορρίπτει τη λε­νινιστική έννοια της οργάνωσης και της επανάστασης σαν εκφρά­σεις μιας δήθεν εργαλειακής προ­σέγγισης του ιστορικού γίγνεσθαι.

Εκκινεί και πάλι με το αυτονόητο: «Δεν μπορούν να υπάρξουν συντα­γές για την επαναστατική οργάνω­ση, απλούστατα επειδή η επανα­στατική οργάνωση είναι ενάντια στη συνταγή, (σ.σ. γεγονός που) συνεπάγεται μια μη εργαλειακή έννοια της επανάστασης». Καταλή­γει στην αυθαίρετη γενίκευση και στο πολιτικά απαράδεκτο συμπέ­ρασμα: «Η ορθόδοξη μαρξιστική παράδοση, και κυρίως η λενινιστι­κή παράδοση, συλλαμβάνει την ε­πανάσταση εργαλειακά, ως ένα μέ­σο για την επίτευξη ενός σκοπού(ii). Τι προτείνει, εν τέλει, ο θεωρητικός μιας δήθεν σύγχρονης θεωρίας του επαναστατικού υποκειμένου; «Πώς να αλλάξουμε λοιπόν τον κόσμο χω­ρίς να καταλάβουμε την εξουσία; Βρισκόμαστε στο τέλος του βιβλίου, και όπως στην αρχή του, δεν γνωρί­ζουμε … Οι λενινιστές γνωρίζουν ή γνώριζαν. Εμείς όχι. Η ανάγκη για επανάσταση είναι πιο επείγουσα α­πό κάθε άλλη φορά, ωστόσο δεν γνωρίζουμε πια τι σημαίνει επανά­σταση … Εν μέρει, η μη γνώση μας είναι η μη γνώση των ιστορικά ηττη­μένων: Η γνώση των επαναστατών του τελευταίου αιώνα ηττήθηκε»iii .

Δεν χωρά αμφιβολία. Η διαχωρι­στική γραμμή επί του πεδίου σύ­γκρουσης στρατηγικών αντιλήψε­ων για την κομμουνιστική επανά­σταση και το σύγχρονο υποκείμενο της από γνωσιοθεωρητική, κοινω­νική και πολιτική άποψη χαράζεται εξ αντικειμένου εκεί όπου και ο ί­διος ο Χόλογουεϊ, αναμασώντας μια τετριμμένη αναρχίζουσα επι­χειρηματολογία, την τοποθετεί. Η λεπτή γραμμή οριοθέτησης αντιλή­ψεων, που αφορούν μια θεωρία του σύγχρονου επαναστατικού υ­ποκειμένου, διακρίνει, από τη μια πλευρά, μια μαρξιστική θεώρηση, που προεκτείνει και αναπροσαρ­μόζει στην εποχή μας την πλούσια ιδεολογική και πολιτική δυναμική του κομμουνιστικού εγχειρήματος του 20ού αιώνα, δυναμική που α­νακόπηκε βίαια και εγκληματικά από τη σταλινική πρακτική και, α­πό την άλλη, επιτηδευμένα ελευθεριακές απόψεις, όπως αυτές που εισηγείται ο Χόλογουεϊ και ασφα­λώς όχι μόνον αυτός, στα αντικαπιταλιστικά κοινωνικά κινήματα της εποχής μας.

IV.

Οι μαρξιστές του 21ου αιώνα γνω­ρίζουν ότι η μεταβατική επαναστα­τική εξουσία δεν είναι αυθαιρεσία του νου και της βούλησης αυτού ή του άλλου ατομικού ή συλλογικού υ­ποκειμένου. Εξακολουθούν να γνω­ρίζουν ότι, όπως ακριβώς υποστήρι­ζε ο ηγέτης της Οκτωβριανής Επα­νάστασης στο Ένα βήμα μπρος, δύο βήματα πίσω, «στην πάλη του για την εξουσία, το προλεταριάτο δεν έ­χει άλλο όπλο, εκτός από την οργά­νωση»·» Όχι την όποια οργάνωση, αλλά το επαναστατικό πολιτικό κόμμα, αυτό το σύγχρονο ηγεμόνα, τον οποίο αναδεικνύει ο μαρξιστής Γκράμσι των Τετραδίων της φυλα­κής, μέσα από τον πολιτικό διάλογο του με το Νίκολο Μακιαβέλι:v

Οι μαρξιστές γνώρι­ζαν και γνωρί­ζουν ότι στο πλαί­σιο μιας ταξικής κοινωνίας, η πρό­σβαση στην επα­ναστατική θεωρία και δράση εξελίσ­σεται με ασυμμε­τρίες, με ασυνέ­χειες, με αντιθέ­σεις, με τεθλα­σμένες και πά­ντως, όχι με ευθύ­γραμμες πορείες. Η απόδοση της ταξικής συνείδη­σης στον εργάτη από τα έξω, δηλα­δή “έξω από την οικονομική πάλη», όπως διευκρίνι­σε ο Λένιν στις σελίδες του τόσο εύ­κολα δυσφημιζόμενου σαν θετικι­στικού Τι να κάνουμε; δεν σημαίνει ή τουλάχιστον, δεν σημαίνει μοι­ραία, την επιβολή μιας αυταρχικής εξουσίας διανοουμένων ή κομματι­κών καθοδηγητών στη συνείδηση και στο αυθόρμητο της εργατικής τάξης.

Για τους σύγχρονους μαρξιστές, το πολιτικό κόμμα, όπως το συνέλαβε η σκέψη του Λένιν στις αρχές του 20ού αιώνα, με τις δέουσες ασφα­λώς προσαρμογές στην εποχή μας, αποτελεί αναγκαία συνιστώσα ενός σύγχρονου σχεδίου κομμουνιστικής χειραφέτησης. Δεν ανακαλύπτουμε την Αμερική. Γνωρίζουμε, μεταξύ άλλων, αυτό που γνώρισε και υπέ­δειξε ο μαρξιστής Γκεόργκ Λού­κατς, μελετώντας τη σκέψη του Λέ­νιν: Η δημιουργία και η διευρυνόμε­νη σημασία της εργατικής αριστο­κρατίας, η κλιμακούμενη διαστρω­μάτωση και ο πολύμορφος κατακερ­ματισμός της ίδιας της εργατικής τάξης, αναδεικνύουν ακόμη εντονότε­ρη στην εποχή μας, από όσο στο πα­ρελθόν, την ανάγκη ενός συλλογι­κού πολιτικού οργανωτή και παιδα­γωγού του δυνάμει επαναστατικού κοινωνικού υποκειμένου.(vii)

Καμία εγγύηση, καμιά a priori διασφάλιση, ασφαλώς, όσον αφορά το ρόλο του κόμματος ως πολιτικού ηγεμόνα της επαναστατικής τάξης και του επα­ναστατικού κινήματος. Αυτός δεν εί­ναι όμως λόγος για να διαρρήξουμε τις σχέσεις μας με τη θεωρία του ε­παναστατικού υποκειμένου και του πολιτικού κόμματος, όπως μας την παραδίδει μέσα από τις εσωτερικές αντιθέσεις και συγκρούσεις του ο μαρξισμός του 20ου αιώνα.

V.

Στη συνοπτική διατύπωση των θέσε­ων και των σκέψεων μας για το σύγ­χρονο επαναστατικό υποκείμενο, δεν προχωρήσαμε κινούμενοι από νοσταλγία για μια πλούσια σε ιδέες και δράση εποχή. Δεν προχωρήσα­με, πολύ περισσότερο, κινούμενοι με την αίσθηση ή ορθότερα την ψευδαί­σθηση ότι μπορούμε να επαναλά­βουμε στο σήμερα απόπειρες του χθες. Επιχειρούμε όμως, πράγματι, και προτείνουμε μια επιστροφή. Μια επιστροφή σε μια περίοδο θεωρητι­κής, κοινωνικής και πολιτικής στρά­τευσης στον αγώνα για την κομμου­νιστική απελευθέρωση. Πρόκειται, ωστόσο, για μια ιδιόμορφη επιστρο­φή, για μια ιδιόρρυθμη κίνηση, για ένα νεύμα που, με την έννοια του φυσικού χρόνου, έρχεται από το πα­ρελθόν, αλλά με εκείνη του ιστορι­κού χρόνου έρχεται από το μέλλον. Αυτή η επιστροφή στο μέλλον της Οκτωβριανής Επανάστασης και των πρωταγωνιστών της, αυτή η ιδιόρ­ρυθμη επαναφορά σε μια κομμουνι­στική θεωρία του συγχρόνου επανα­στατικού υποκειμένου, με κριτική α­ξιοποίηση και περαιτέρω ανάπτυξη των πιο γόνιμων μαρξιστικών παρα­δόσεων του 20ού αιώνα αποτελεί τη δική μας απάντηση σε όσους, επανα­λαμβάνοντας, ουσιαστικά, χιλιοει­πωμένα αναρχοφιλελεΰθερα επιχει­ρήματα, επενδεδυμένα με μεταμοντέρνα κινηματική φρασεολογία, ε­κλαμβάνουν το αντιδραστικό παρελ­θόν σαν επαναστατικό μέλλον.

John Holloway, Ας αλλάξουμετον κόσμο χωρίς να καταλάβουμε την εξουσία. Το νήμα τηςεπανάστασης σήμερα, Εκδόσεις Σαββαλας, Αθήνα 2006, σ.408

ii  Ο.π., σ.411

iii Ο.π., σ.414

iv Β.Ι.Λενιν, Ένα βήμα μπρος, δυο βήματα πίσω, Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα 1978, σ.283

ν  Αντονιο Γκράμσι, Για τον Μακιαβέλη, Εκδόσεις Ηριδανός, Αθήνα χ.χ., σ.Ι Ι

vi  Β.Ι.Λένιν Τι να κάνουμε;, Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα 1980,

vii Γκεόργκ Λούκατς, Η σκέψη του Λένιν,Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 1990, σ.34

Advertisements

About Η Κόκκινη Σημαία

στην υπόθεση του νέου κομμουνιστικού προγράμματος

One response »

  1. Αλέκος Καποδίστριας

    Αν η επανάσταση είναι μια διαρκής διεργασία. Ένα φυσικό επακόλουθο των άδικων σχέσεων παραγωγής σε κλειστά ταξικά συστήματα. Αν είναι εντέλει η διαχρονική μετατόπιση των κοινωνικών σχέσεων μέσα από την ταξική πάλη που εγγράφει νέα κυρίαρχα κοινωνικά και πολιτικά υποκείμενα στο ιστορικό γίγνεσθαι. Σε αυτό το πλαίσιο ποια θα ήταν η θέση και η συγκρότηση ενός σύγχρονου επαναστατικού υποκειμένου; Υπάρχουν ιστορικά παραδείγματα
    «κλειστών» επαναστατικών υποκειμένων (π.χ. το Ισπανικό ΚΚ στον αντιφασιστικό αγώνα και το Ελληνικό ΚΚ στον εμφύλιο) που έγιναν εμπόδιο στις επαναστατικές εξελίξεις. Υπάρχουν άλλες μετατοπίσεις που καταγράφηκαν «εκτός κομματικής πρωτοπορίας» τις οποίες τα «επαναστατικά υποκείμενα» αντιμετώπισαν με καχυποψία. Για παράδειγμα, ο Μάης του 68 στη Γαλλία, το Φθινόπωρο του 69 στην Ιταλία, το shop stewards movement στη Βρετανία, το σχέδιο Meidner στη Σουηδία (Βλ. Χ. Λάσκος, Ε Τσακαλώτος, 2011, Χωρίς Επιστροφή). Μήπως τελικά ένα αριστερό κόμμα ανοιχτό στην κοινωνία, ευαίσθητος δέκτης και αρωγός των επαναστατικών αλλαγών είναι ότι πιο κοντινό μπορούμε να ελπίσουμε σε ένα σύγχρονο επαναστατικό κόμμα;

    Απάντηση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: