RSS Feed

ΤΟ ΑΝΟΛΟΚΛΗΡΩΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΠΕΙΡΑΣ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΟΚΤΩΒΡΗΣ ’17

Τα φαντάσματα όλων των επαναστάσεων που στραγγαλίστηκαν ή προδόθηκαν στο διάβα της βασανισμένης ιστορίας ξαναπαρουσιάζονται μες τις καινούριες δοκιμασίες, όσο οι καιροί που ζούμε υπήρξαν προαίσθηση και γέννημα των αντιθέσεων του παρελθόντος. Η ιστορία είναι ένας προφήτης με το βλέμμα στραμμένο προς τα πίσω: από αυτό που υπήρξε και σε αντίθεση μ’ ότι υπήρξε, προαναγγέλλει ότι μέλλει να συμβεί.

                                                                                                  Εδουάρδο Γαλεάνο

  

Οι προλεταριακές επαναστάσεις κάνουν αδιάκοπη κριτική στο ίδιο τον εαυτό τους, γυρίζουν πάλι σε κείνο που φαίνεται πως έχει πραγματοποιηθεί για να το ξαναρχίσουν από την αρχή , χλευάζοντας με ωμή ακρίβεια τις ασυνέπειες, τις αδυναμίες και τις ελεεινότητες που παρουσιάζουν οι πρώτες δοκιμές τους και φαίνεται πως ξαπλώνουν κάτω τον αντίπαλο τους μόνο για να αντλήσει καινούριες δυνάμεις από τη γη και να σηκωθεί μπροστά τους πιο γιγάντιος, οπισθοχωρώντας ολοένα μπροστά στην απροσδιόριστη απεραντοσύνη των ίδιων των σκοπών τους ώσπου να δημιουργηθούν οι όροι που κάνουν αδύνατο κάθε πισωγύρισμα και οι ίδιες οι περιστάσεις φωνάζουν: Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα.

                                                                                                                  Καρλ Μαρξ

ΤΟ ΑΝΟΛΟΚΛΗΡΩΤΟ ΕΡΓΟ

ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΠΕΙΡΑΣ

Η ΔΙΠΛΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΤΤΑΣ ΤΟΥ ΟΚΤΩΒΡΗ

 του Κ. Χαριτάκη

εφημερίδα ΠΡΙΝ, 9/11/1997

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία  που, όπως στα …διαστημικά τα­ξίδια, ο χωρόχρονος καμπυλώνε­ται. Το ρολόι της ταξικής πάλης σπάει τα όρια του συνηθισμένου χρόνου, τρέχοντας με ιλιγγιώδη τα­χύτητα και ο χώρος αποκτά μια άλ­λη διάσταση έξω από τα πλαίσια της συνηθισμένης χρήσης του, ως θέατρο της αυτενέργειας και της έκφρασης των μαζών. Το «κανονι­κό» μεταμορφώνεται σε αφύσικο και ανώμαλο και όλα τα ακλόνητα δεδομένα και τα θεμέλια της συνη­θισμένης ζωής μετατρέπονται σε «μύθους» έτοιμους να διαλυθούν μέσα στην πλημμύρα της ανελέητης κριτικής. Η σκέψη χάνει τον ήρεμο ακαδημαϊσμό των βιβλίων και με­τατρέπεται σε πράξη. Μια πράξη παλλόμενη από όλο τον πλούτο των ζωντανών συναισθημάτων: οργή, μίσος, ελπίδα, ενθουσιασμός, απο­φασιστικότητα…

Είναι η μαγική στιγμή της επα­νάστασης, το «πανηγύρι των κατα­πιεσμένων», η έφοδος σε όλα όσα τυραννούν και καταδυναστεύουν τη ζωή των «κολασμένων». Ένα τέ­τοιο μετασχηματισμό έβαλε σε κί­νηση ο Οκτώβρης, φέρνοντας στο προσκήνιο τη δυνατότητα να πά­ρουν επιτέλους οι άνθρωποι στα χέρια τους τις συνθήκες της ζωής τους. Η «ουτοπία» έπαιρνε την εκ­δίκηση της και μάλιστα εκεί που φάνταζε περισσότερο από παντού ως ουτοπία! Η καθυστερημένη α­γροτική Ρωσία έβγαζε τη γλώσσα σε όλες τις «επιστημονικές» προ­βλέψεις και ξεκίναγε ένα έργο που κανείς, εκτός από μια μικρή μειο­ψηφία, δεν προόριζε γι αυτήν.

Τυχοδιωκτισμός; Μια τυχαία παραξενιά της ιστορίας; Μάταιη, χαμένη εκ των προτέρων υπόθεση; Τίποτε απ’ όλα αυτά. Απλά «χθες ήταν νωρίς, αύριο θα’ναι αργά»… Οι συνθήκες άλλαξαν τους ανθρώ­πους και οι άνθρωποι άλλαξαν τις συνθήκες. Η αποφασιστικότητα της επαναστατικής πρωτοπορίας συνα­ντήθηκε με την απελπισία και τη θέληση της τάξης. Η επανάσταση του Φλεβάρη είχε ήδη αναδείξει τη δύναμη της επαναστατικής πράξης, ενώ ταυτόχρονα η ίδια η εμπειρία αποδείκνυε ότι ο αστικοδημοκρατικός ορίζοντας του Φλεβάρη ήταν πολύ στενός για να χωρέσει μια ρι­ζική αλλαγή της θέσης των εργαζο­μένων και των αγροτών στη ρώσικη κοινωνία. Η αντίδραση της αστικής τάξης έδειχνε ότι ή θα γίνει ένα ποιοτικό άλμα προς τα μπρος ή θα υπάρξει ένα ακόμη πιο αντιδραστι­κό πισωγύρισμα. Έτσι ο ορίζοντας της επαναστατικής κίνησης, κάτω και από την επίδραση της συνειδη­τής δράσης των μπολσεβίκων, με­τατοπίζεται προς μια συνολική ρή­ξη με τον καπιταλισμό, προς την α­νάγκη οικοδόμησης μιας ριζικά διαφορετικής απελευθερωμένης κοινωνίας.

Είναι αλήθεια ότι για τις πλα­τιές λαϊκές μάζες ο χαρακτήρας αυτής της μετατόπισης γίνεται αι­σθητός κυρίως με την έννοια του πλήρους διαχωρισμού από την αστική τάξη, της ολοκληρωτικής σύ­γκρουσης μαζί της, της άμεσης υ­λοποίησης του πόθου για «ειρήνη, ψωμί, γη», παρά με την έννοια της μετάβασης σε μια κομμουνιστική κοινωνία. Όπως επίσης είναι αλή­θεια ότι το φορτίο των άλυτων και οξυμένων αστικοδημοκρατικών προβλημάτων και γενικότερα το καθυστερημένο επίπεδο της ανά­πτυξης του καπιταλισμού στη Ρωσία έριχνε βαριά τη σκιά του στις δυνατότητες της επανάστασης και στον χαρακτήρα των αλλαγών που μπορούσε να βάλει σε κίνηση.

Ωστόσο, η επανάσταση στηρί­χτηκε και πραγματοποιήθηκε από το βιομηχανικό προλεταριάτο της Ρωσίας, που παρά τον μικρό του ό­γκο την εποχή εκείνη, είχε το «ει­δικό βάρος» ενός δυναμικά ανα­πτυσσόμενου ρόλου στην ρώσικη οικονομία. Η δράση αυτού του βιομηχανικού προλεταριάτου, που εκπροσωπούσε περισσότερο το μέλλον παρά το «σήμερα» των κοινωνικών εξελίξεων στη Ρωσία, ή­ταν που έδωσε στην επανάσταση ένα σαφές αντικαπιταλιστικό πε­ριεχόμενο και σοσιαλιστικό προ­σανατολισμό. Οι στόχοι του οδη­γούσαν σε μια εξουσία των εργα­ζομένων, στην κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και την κα­τάργηση της εκμετάλλευσης αν­θρώπου από άνθρωπο με στρατη­γικό ορίζοντα τον κομμουνισμό. Δεν συνέβαινε, βεβαίως, το ίδιο με τις τεράστιες αγροτικές μάζες που ακολούθησαν ή δέχτηκαν την επα­νάσταση με στόχο κυρίως την ολο­κλήρωση του αστικοδημοκρατικού μετασχηματισμού στην αγροτική οικονομία, το μοίρασμα της γης και την απελευθέρωση από τον τσιφλικάδικο καταναγκασμό και τον κρατικό δεσποτισμό. Η επανά­σταση είχε έτσι έναν αντιφατικό χαρακτήρα: ενώ κυριάρχησε η προλεταριακή σοσιαλιστική κατεύ­θυνση, ταυτόχρονα η μεγάλη α­γροτική πλειοψηφία της κοινωνίας παρέμενε στα πλαίσια ενός αστι­κού ορίζοντα.

                      Η επαναστατική θύελλα και οι αντίρροπες τάσεις

Παρόλα αυτά, τα πρώτα χρόνια της επαναστατικής θύελλας ήρθαν στο προσκήνιο πρωτόγνωρες μορ­φές κοινωνικής χειραφέτησης και ριζοσπαστικές ανατροπές στο οι­κονομικό και πολιτικό τοπίο.

Ένας νέος τύπος εξουσίας αναδύεται στη θέση της ηττημένης αστικής εξουσίας: η εξουσία των Σοβιέτ, που σηματοδοτεί για πρώτη φορά στην πράξη τη δυνατότητα οικοδόμησης μιας εργατικής δημοκρατίας, αντικατάστασης της αστικής κρατικής «διαχείρισης ανθρώπων» από την εργατική αυτοδιεύθυνση της «διαχείρισης πραγμά­των». Απαλλοτριώνονται οι καπι­ταλιστές και οι γαιοκτήμονες και κρατικοποιούνται τα βασικά μέσα παραγωγής, κάτι που τροποποιεί ριζικά τον ταξικό συσχετισμό στην ίδια την υλική βάση της κοινωνίας και δημιουργεί προϋποθέσεις για μια διαφορετική κοινωνική θέση των εργαζομένων και της αγρο­τιάς. Τίθεται «επί τάπητος» το θέ­μα της εργατικής κυριαρχίας στην παραγωγή, με το κίνημα των εργο­στασιακών επιτροπών που διεκδι­κεί όχι μόνο τον έλεγχο αλλά και την ίδια την διεύθυνση της παρα­γωγής. Γκρεμίζεται ο αστικός κρα­τικός μηχανισμός στο στρατό, στο δικαστικό σύστημα, στην εκπαί­δευση, στον πολιτισμό. Ο αστικός στρατός διαλύεται και ο νέος που δημιουργείται βασίζεται σε δημο­κρατικές σχέσεις έξω από το πλέγ­μα της ιεραρχίας και της αστικής πειθαρχίας. Το νομικό οικοδόμη­μα αναμορφώνεται στη βάση της μαρξιστικής κριτικής του αστικού δικαίου, ενώ σπάει το προκάλυμμα της «ανεξάρτητης δικαιοσύνης» και εντάσσεται πλέον στις λειτουρ­γίες της λαϊκής αυτοδιοίκησης. Το σχολείο μετασχηματίζεται ριζικά πάνω σε κολλεκτιβίστικες βάσεις, δημιουργείται το «ενιαίο σχολείο εργασίας» που συνδέει τη διαδι­κασία της μάθησης με την κοινωνι­κή ζωή και τις ανάγκες της. Σημαντικά βήματα γίνονται για την εξα­σφάλιση της ισότητας των γυναι­κών, ενώ στις τέχνες πνέει ένας ά­νεμος τολμηρού πειραματισμού με στόχο την κοινωνικοποίηση τους και την απαλλαγή τους από την α­στική σκουριά.

Ωστόσο, η δυναμική αυτή που α­νοίγει νέους πρωτόγνωρους δρό­μους στην κοινωνική εξέλιξη πολύ γρήγορα θα ανακοπεί. Η τεράστια οικονομική και κοινωνική καθυστέ­ρηση της χώρας, ο κυρίως αγροτι­κός χαρακτήρας της οικονομίας της, ο εμφύλιος πόλεμος και η ιμπε­ριαλιστική επέμβαση, η αδυναμία ανάπτυξης και νίκης της επανάστα­σης σε άλλες χώρες της Ευρώπης -που ο Λένιν θεωρούσε βασική προ­ϋπόθεση για το προχώρημα της ε­πανάστασης στη Ρωσία-, σε συν­δυασμό με τις πολιτικές και θεωρη­τικές αδυναμίες του μπολσεβίκικου κόμματος και την μικρή του δύναμη μέσα στον πληθυσμό -ιδιαίτερα μέ­σα στην αγροτιά, διαμορφώνουν έ­να πλέγμα αντικειμενικών και υπο­κειμενικών συνθηκών που βάζουν τροχοπέδη στην επαναστατική κί­νηση. Με την αρχή του εμφυλίου πολέμου, κάτω από το βάρος των νέων πιεστικών αναγκών οργάνω­σης της οικονομίας και στήριξης της στρατιωτικής σύγκρουσης με την αστική τάξη και τον ιμπεριαλι­σμό, το κοινωνικό έργο της επανά­στασης μπαίνει σε «δεύτερη μοίρα» και ξεκινάει μια αντίστροφη διαδι­κασία. Η διαχείριση της οικονομίας συγκεντρώνεται στο κράτος και δίνονται ισχυρές εξουσίες στους διευθυντές , τους ειδικούς και τους τεχνικούς. Ο εργατικός έλεγχος αντιμετωπίζεται σαν αποσταθεροποιητικός παράγοντας της οικονομίας και οι εργοστασιακές επιτροπές εξαρθρώνονται. Εισάγεται η μονοπρόσωπη διεύθυνση στις επιχειρήσεις (1918) και η αρχή της χρηματο­οικονομικής αυτονομίας. Παρά τις μεγάλες αντιδράσεις που δημιουρ­γούν αυτά τα μέτρα, ο Λένιν τα υ­περασπίζεται σαν μια αναγκαία «προσωρινή υποχώρηση». Στα πλαίσια του «πολεμικού κομμουνι­σμού» αναπτύσσονται στο έπακρο ο κρατικός καταναγκασμός και η στρατιωτικοποίηση της οικονομίας και της κοινωνίας. Το προβάδισμα δίνεται στην οικονομική-παραγωγική αποτελεσματικότητα ,και στην τεχνική της βάση, ενώ ο Λένιν καλεί σε εφαρμογή «των πολυάριθ­μων επιστημονικών και προοδευτι­κών στοιχείων που περιέχει το σύ­στημα Ταίηλορ».

 

«Προσωρινή υποχώρηση» με… μόνιμες συνέπειες

Παρόλα αυτά, η ήττα της αστι­κής αντεπανάστασης και της ιμπε­ριαλιστικής επέμβασης, που απο­τέλεσε μια μεγάλη πολιτική νίκη της Σοβιετικής εξουσίας η οποία δεν θα μπορούσε να υπάρξει χω­ρίς την ενεργό στήριξη και δράση των πλατιών μαζών, έδειξε τους ζωντανούς δεσμούς που εξακολου­θούν να υπάρχουν ανάμεσα στο μπολσεβίκικο κόμμα και τις μάζες και κυρίως τις μεγάλες ελπίδες που έχουν εναποθέσει στη νέα ε­ξουσία οι εργαζόμενοι. Όμως η σταθεροποίηση της μπολσεβίκικης εξουσίας ανοίγει ταυτόχρονα το δρόμο της αποσταθεροποίησης της! Καθώς αποσύρονται από την ημερήσια διάταξη οι ανάγκες του πολέμου το κοινωνικό ζήτημα επα­νεμφανίζεται στο προσκήνιο με πιο καθαρή μορφή. Η πείνα και οι άθλιες συνθήκες που αφήνουν τα ερείπια του εμφύλιου οδηγούν στην ανάπτυξη έντονων αντιδρά­σεων, ιδιαίτερα της αγροτιάς που εκφράζει με εξεγέρσεις και παθη­τική αντίσταση την αντίθεση της στην πολιτική του κρατικού κατα­ναγκασμού και των επιτάξεων.

Η εξέγερση της  Κροστάνδης, που δεν αμφισβητεί τη σοσιαλιστική κατεύθυνση, κρούει με ηχηρό τρόπο τον κώδωνα του κινδύνου. Απέναντι στα μηνύματα της κοινωνικής αναταραχής και μπροστά στην ανάγκη της άμεσης επανοικοδόμησης της οικονομίας οι μπολσεβίκοι απαντούν με ένταση του ε­λέγχου της πολιτικής ζωής και πε­ριορισμό της δράσης της αντιπολί­τευσης μέσα και έξω από το κόμμα. Ταυτόχρονα, προωθούν μια ριζική στροφή στην οικονομία με τη νέα οικονομική πολιτική (ΝΕΠ). Πρό­κειται ουσιαστικά για μια προσπά­θεια αποκατάστασης της συμμα­χίας εργατικής τάξης και αγροτιάς, πάνω στη βάση όμως της ανάπτυ­ξης των εμπορευματικοχρηματικών σχέσεων, της ιδιωτικής οικονομίας «»και της αγοράς. Έτσι αποκαθίστα­ται ένας ιδιωτικός βιομηχανικός και εμπορικός τομέας, αναβιώνει η αγροτική βιοτεχνία, δίνεται το δι­καίωμα εκμίσθωσης των κρατικών επιχειρήσεων από ιδιώτες, ανα­πτύσσεται το τραπεζικό σύστημα και επιτρέπεται η ελεύθερη πώλη­ση στην αγορά μέρους της αγροτι­κής παραγωγής.

Είναι μια περίοδος που θα ση­μαδέψει αποφασιστικά τα χαρα­κτηριστικά που θα αποκτήσει το κοινωνικοπολιτικό σύστημα στην ΕΣΣΔ. Τα συνδικάτα αποκλείο­νται οριστικά από κάθε ανάμιξη στην διαχείριση των επιχειρήσεων, αναπτύσσεται η βεντάλια των μι­σθών, επεκτείνεται η πληρωμή με το κομμάτι -που ο Μαρξ χαρακτή­ριζε σαν «το πιο ταιριαστό στις κα­πιταλιστικές μεθόδους παραγωγής»-ενισχύονται τα πριμ, ενώ με βάση την αρχή της χρηματοδοτικής αυτονομίας οι κρατικές επιχειρή­σεις λειτουργούν με στόχο την επί­τευξη κέρδους. Στο χωριό η ΝΕΠ θα αναπτύξει τη μισθωτή εργασία, τη μίσθωση γαιών και το νοικίασμα εργαλείων, ενώ ενισχύει τη δύναμη των μεσαίων χωρικών και των κουλάκων καθώς και τον ρόλο τους στην παραγωγή και στο εμπό­ριο. Στην ουσία την περίοδο αυτή αναπτύσσονται στο έπακρο οι α­στικές σχέσεις τόσο στο χωριό όσο και στην πόλη. Βαθαίνει αποφασι­στικά η κοινωνική διαστρωμάτωση στο εσωτερικό της σοβιετικής κοινωνίας και ενισχύονται τα εκμεταλλευτικά χαρακτηριστικά των παραγωγικών σχέσεων.

Την ίδια στιγμή που μαραζώνει η πολιτική δραστηριότητα των εργαζομένων και τα Σοβιέτ περιορίζονται όλο και περισσότερο σε έναν εκτελεστικό ρόλο, αναδύεται και αναπτύσσεται γοργά ένα στρώ­μα διευθυντών και ανώτερων κρα­τικών υπαλλήλων με σαφώς διαφο­ρετική κοινωνική θέση και πολύ μεγαλύτερα προνόμια και απολα­βές. Ήδη από το 1922, στο 11ο Συνέδριο του κόμματος, ο Λένιν προ­ειδοποιεί για τον κίνδυνο του εκ­φυλισμού του κυρίαρχου στρώμα­τος. Το στρώμα αυτό ταυτίζεται με την κρατική εξουσία και με την άσκηση της πολιτικής. Οι διαφορές στο εισόδημα του στρώματος αυτού σε σχέση με την εργαζόμενη πλειοψηφία προκύπτει από καλυμ­μένη οικειοποίηση των προϊόντων της εργασίας άλλων. Από τη διαχεί­ριση και μερική απόσπαση της υ­περαξίας που παράγεται. Είναι ε­πομένως ένα εκμεταλλευτικό στρώμα που στηρίζει τη θέση του στη διαιώνιση των εκμεταλλευτι­κών σχέσεων και στην απώθηση α­πό την πολιτική των εργαζομένων. Διαμορφώνεται έτσι μια νέα άρ­χουσα τάξη που αυτονομείται και διαμορφώνει τη δική της κρατική πολιτική εξυπηρέτησης των συμφε­ρόντων της. Βεβαίως, έχει μια α­ντιφατική θέση καθώς είναι υπο­χρεωμένη από τη μια να υπερασπί­ζεται την κρατική ιδιοκτησία σαν πηγή της εξουσίας και του εισοδή­ματος της και από την άλλη να α­ναζητά την πλήρη «απελευθέρω­ση» της από αυτή τη μορφή και την ένταξη της στο παγκόσμιο οικονο­μικό σύστημα. Παρ’ ότι δεν διαθέ­τει νομικά ατομική ιδιοκτησία, στην ουσία διαθέτει μέσα παραγω­γής και ασκεί τη διεύθυνση στην παραγωγή και τη διάθεση της υπε­ραξίας και στην αναπαραγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων. Έχει ε­πομένως τα χαρακτηριστικά μιας κρατικής αστικής τάξης.

Η παγιοποίηση των εκμεταλλευτικών σχέσεων

Έτσι η στροφή που πραγματο­ποιείται κατά το ’28-’30, με την ε­πέκταση του κρατικού σχεδια­σμού, την ενίσχυση της γοργής ε­κβιομηχάνισης και την βίαιη κολεκτιβοποίηση, ηγεμονεύεται από αυτήν τη νέα άρχουσα τάξη και δεν χαράσσει καμία προοπτική αλ­λαγής στην κοινωνική οργάνωση της εργασίας και της παραγωγής. Βεβαίως, η επέκταση του σχεδια­σμού αλλάζει τους όρους της ανα­παραγωγής, καθώς εξαλείφονται η ιδιωτική οικονομία και το ιδιωτικό ε­μπόριο, όμως η ανάπτυξη της οικο­νομίας δεν παύει να είναι υποταγ­μένη στις απαιτήσεις της διαδικα­σίας αξιοποίησης και συγκέντρωσης του κεφαλαίου. Μέσω του συνδυα­σμού σχεδίου και χρήματος συντε­λείται η κυριαρχία της αξίας ανταλ­λαγής πάνω στην αξία χρήσης. Στην ουσία πρόκειται για μια στροφή προς μια εκβιομηχάνιση «καπιταλιστικού τύπου», με προβάδισμα στη βαριά βιομηχανία και στη σύγχρονη καπιταλιστική τεχνική.

Αντίστοιχα, η εγκατάλειψη της ΝΕΠ στην ύπαιθρο και η κολεκτιβοποίηση υποτάσσονται στην ανά­γκη εισαγωγής της σύγχρονης τεχνι­κής στην αγροτική παραγωγή και στις απαιτήσεις για αυξημένη εμπο­ρευματική παραγωγή με κριτήριο μάλιστα τις ανάγκες της βιομηχα­νίας. Ο στόχος είναι η απόσπαση μιας «υψηλής εισφοράς» της αγροτιάς που θα τροφοδοτήσει την ε­κβιομηχάνιση και ταυτόχρονα ο πε­ριορισμός κάθε δυνατότητας της αγροτιάς να καθορίζει αυτή τι θα πα­ραδίδει στο κράτος. Γι’ αυτό άλλω­στε η κολεκτιβοποίηση προωθήθη­κε με διοικητικό και αυταρχικό τρό­πο και με κατασταλτικά μέτρα που δεν περιορίστηκαν μόνο στους κουλάκους αλλά έσπειραν μαζικά το φόβο. Στα κολχόζ που δημιουργού­νται οι σχέσεις παραμένουν ταξικές και εκμεταλλευτικές και οικοδομού­νται νέες ιεραρχικές και άκαμπτες διευθυντικές σχέσεις.

Συνολικά τη δεκαετία του ’30, με τις παραπάνω αλλαγές στην οικονο­μία αλλά και με το βάθεμα του αυ­ταρχικού, κατασταλτικού και γρα­φειοκρατικού χαρακτήρα του πολι­τικού συστήματος (εξόντωση των α­ντιπολιτεύσεων, μαζική τρομοκρα­τία, δίκες), εδραιώνονται, παγιώνο­νται και ολοκληρώνονται οι θέσεις της κρατικής αστικής τάξης και η κυριαρχία των εκμεταλλευτικών πα­ραγωγικών σχέσεων πάνω στις τά­σεις αλλαγής των κοινωνικών σχέ­σεων που εισήγαγε η Οκτωβριανή Επανάσταση. Ο «σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα», που ήδη είχε γίνει επίσημη θέση κόντρα στις αναλύ­σεις των Μαρξ και Λένιν και στην πλούσια διεθνιστική παράδοση του μπολσεβίκικου κόμματος, και το «σοσιαλιστικό σύνταγμα» του ’36, ε­ξέφραζε ακριβώς αυτήν την προ­σπάθεια της παγιοποίησης των βα­σικών χαρακτηριστικών της σοβιετι­κής κοινωνίας.

Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος και οι ανάγκες αντιμετώπισης της χιτλερικής πολεμικής μηχανής θα σταθεροποιήσουν πλήρως αυτές τις σχέσεις και την εξουσία της κρατι­κής αστικής τάξης. Ο αδιαμφισβήτη­τα εξέχων ρόλος της ΕΣΣΔ στην α­ντιφασιστική νίκη επανατροφοδοτεί με εμπιστοσύνη και ελπίδες τη σο­βιετική εξουσία. Ωστόσο, μετά την πρώτη περίοδο της ανοικοδόμησης η σοβιετική οικονομία εμφανίζει προβλήματα, ενώ η δημιουργία μιας διεθνούς «σοσιαλιστικής» αγοράς που σχηματίζουν οι χώρες της Ανα­τολικής Ευρώπης, δημιουργεί νέες ανάγκες και δυνατότητες για τη σο­βιετική άρχουσα τάξη. Η στροφή που γίνεται το ’56 ανοίγει ένα δρό­μο οικονομικής φιλελευθεροποίη­σης που οδηγεί στην επέκταση των ορίων δράσης των επιχειρήσεων, στην εισαγωγή κινήτρων αποδοτικό­τητας για τους εργαζόμενους (μεγα­λύτερη βεντάλια μισθών, πριμ κ.λ.π.), σε πιο ελαστικά κριτήρια για τη διαμόρφωση των τιμών, σε οριζό­ντια αγοραία σχέση απευθείας των επιχειρήσεων μεταξύ τους, σε επι­χειρηματικά πλάνα που θέτουν πλέ­ον οι ίδιες οι επιχειρήσεις και σε πιο ευέλικτη διάθεση των κερδών τους. Είναι μια προσπάθεια παρα­πέρα ενίσχυσης και αξιοποίησης των εμπορευματικοχρηματικών σχέ­σεων και ένταξης στην επίσημη οι­κονομία ενός μέρους της τεράστιας «παράλληλης» αγοράς. Ταυτόχρονα είναι μια προσπάθεια να απαντηθεί, στη βάση υλικών κινήτρων, μια από τις βασικές αντιφάσεις του προη­γούμενου οικονομικού μοντέλου που παίρνει πλέον οξυμένες μορ­φές: από τη μια η λειτουργία του κε­ντρικού σχεδιασμού απαιτεί για την υλοποίηση του την ενεργητική στά­ση των εργαζομένων, ενώ από την άλλη ο γραφειοκρατικός και αυταρ­χικός χαρακτήρας του σχεδιασμού και οι εκμεταλλευτικές σχέσεις οδηγούν στην πλήρη απάθεια και στην παθητική αντίσταση των εργαζομέ­νων. Οι καπιταλιστικές σχέσεις α­ποκτούν έτσι πιο «καθαρή» μορφή κι αυτό οδηγεί στην όξυνση όλων των αντιθέσεων της σοβιετικής κοι­νωνίας. Η αποξένωση των εργαζο­μένων από την κρατική ιδιοκτησία οδηγείται σε παροξυσμό, ενώ ταυ­τόχρονα ενισχύονται υλικά και πο­λιτικά οι δυνάμεις που προσβλέ­πουν όλο και περισσότερο στην πλή­ρη καπιταλιστικοποίηση.

      

      Από τη στασιμότητα μέσω της περεστρόικα στην κατάρρευση

Η επαναφορά σε ένα πιο κεντρι­κά ελεγχόμενο μοντέλο τη δεκαετία του ’70, με αναβαθμισμένο το ρόλο των στελεχών του κεντρικού κρατι­κού μηχανισμού, οξύνει παραπέρα τις αντιθέσεις του συστήματος. Η οι­κονομική κατάσταση χειροτερεύει καθώς έχουν εξαντληθεί τα όρια της εκτατικής ανάπτυξης της οικονο­μίας, που στηρίζονταν στην εκμε­τάλλευση ενός πολύ μεγάλου εργα­τικού δυναμικού και ο εκσυγχρονι­σμός των επιχειρήσεων με την αφο­μοίωση της επιστημονικοτεχνικής ε­πανάστασης στην παραγωγή εμπο­δίζεται από το γραφειοκρατικό σχε­διασμό και την απάθεια των εργα­ζομένων. Ταυτόχρονα η διεθνής α­γορά, που παίρνει νέες μορφές με την εμφάνιση των καπιταλιστικών ο­λοκληρώσεων (ΕΟΚ) και ο ανταγω­νισμός των πολεμικών εξοπλισμών πιέζουν την οικονομία της ΕΣΣΔ. Πάνω σε αυτό το έδαφος των ορίων της σοβιετικής οικονομίας και των οξυμένων αντιθέσεων αναπτύσσε­ται η αντιπαράθεση ανάμεσα στο τμήμα εκείνο της αστικής τάξης που στελεχώνει τον κρατικό μηχανισμό και βλέπει τη διατήρηση της εξου­σίας του μέσα από τη διατήρηση της κρατικής ιδιοκτησίας και του κε­ντρικού ελέγχου της οικονομίας και στην αστική τάξη των επιχειρήσεων και της «παράλληλης» αγοράς που προσβλέπουν σε μια μεγαλύτερη ε­πιχειρηματική αυτονομία και στην προώθηση σχέσεων «ελεύθερης α­γοράς» για την ανάπτυξη και τον εκ­συγχρονισμό των επιχειρήσεων.

Η περεστρόικα τη δεκαετία του ’80 επιχειρεί να αντιμετωπίσει την βαθιά κρίση της οικονομίας προω­θώντας αποφασιστικά τις θέσεις της αστικής τάξης των επιχειρήσεων, ει­σάγοντας μεταρρυθμίσεις που κι­νούνται στην κατεύθυνση της πλή­ρους καπιταλιστικοποίησης, στην α­ποκατάσταση της ελεύθερης αγοράς και στην βαθύτερη ενσωμάτωση της  σοβιετικής οικονομίας στην πα­γκόσμια καπιταλιστική οικονομία. Οι δυνάμεις που απελευθερώνει σα­ρώνουν τον αρχικά επιχειρούμενο συμβιβασμό μεταξύ των δύο τμημάτων της άρχουσας τάξης. Ως πραγ­ματικός κυρίαρχος της οικονομίας, η αστική τάξη των επιχειρήσεων, σε συμμαχία με τη διανόηση και ακόμη και με τμήματα εργαζομένων στις κρατικές επιχειρήσεις, ηγείται πλέ­ον της προσπάθειας για πλήρη απε­λευθέρωση από τις παλιές σχέσεις και απαιτεί την ολοκληρωμένα, «αι. «καθαρή» αποκατάσταση των καπι­ταλιστικών σχέσεων. Δεν είναι τυ­χαίο ότι τα ίδια τα ηγετικά κλιμάκια του κόμματος και του κράτους πρω­τοστατούν και ηγούνται της καπιτα­λιστικοποίησης. Αυτή η από τα πά­νω επιλογή συναντάει τη βαθιά δυ­σαρέσκεια των λαών της ΕΣΣΔ, την παθητικότητα και την αδιαφορία των κάτω και τις μαζικές αυταπάτες για τη Δύση. Το σύστημα βρίσκεται σε αποσύνθεση: δεν χρησιμεύει πια ούτε για τους κάτω, ούτε για τους πάνω. Το σύστημα καταρρέει κάτω από το βάρος των οξυμένων στο έ­πακρο εσωτερικών αντιθέσεων του και υπό την πλήρη ηγεμονία των α­στικών δυνάμεων του κόμματος και του κράτους.

Πρόκειται ουσιαστικά για την ο­λοκλήρωση της ιστορικής πορείας που στηρίχθηκε στην κρατική ιδιο­κτησία. Οι εκμεταλλευτικές κοινωνι­κές σχέσεις για να συνεχίσουν να υ­πάρχουν σαν τέτοιες και να εξασφα­λίζουν την οικονομική δύναμη και την κοινωνική θέση της κυρίαρχης τάξης πρέπει πλέον να «σπάσουν» το περίβλημα της κρατικής ιδιοκτη­σίας και να μετατραπούν σε κλασι­κού τύπου καπιταλιστικές σχέσεις.

«Μύθος» και πραγματικότητα

Ο θρίαμβος και η τραγωδία της Οκτωβριανής Επανάστασης δεν ή­ταν φυσικά μια προδιαγεγραμμένη πορεία. Ήταν το αποτέλεσμα μιας ταξικής πάλης που μπήκε σε ανέκ­δοτα ιστορικά μονοπάτια, αναζητώ­ντας νέους ορίζοντες στην κοινωνι­κή εξέλιξη. Ο αντιφατικός συνδυα­σμός αντικειμενικών και υποκειμε­νικών συνθηκών της κοινωνίας, α­ντικειμενικής και υποκειμενικής κα­τάστασης της εργατικής τάξης και των πρωτοποριών της, οπωσδήποτε προσδιόρισε τα όρια, τους φραγ­μούς και τις δυνατότητες αυτής της κίνησης. Η πάλη για την επιβίωση, για την οποία ο Μαρξ έλεγε ότι «α­ναβιώνει όλα τα παλιά δεινά» και ο­δηγεί σε «μια πάλη όλων ενάντια σε όλους», διαμόρφωσε ένα όχι ευνοϊ­κό έδαφος για τους στόχους της ε­πανάστασης. Το καθοριστικό, ωστό­σο, ήταν ο χαρακτήρας των κοινωνι­κών σχέσεων που εγκαθιδρύθηκαν και ο ρόλος των κοινωνικών δυνά­μεων που γέννησαν αυτές οι σχέ­σεις.

Η κοινωνία αυτή δεν ήταν σοσια­λιστική. Ήταν ταξική εκμεταλλευτι­κή κοινωνία. Όμως, η Οκτωβριανή Επανάσταση άνοιξε για πρώτη φο­ρά στην Ιστορία τη δυνατότητα της μετάβασης στον κομμουνισμό. Αυτή η πρώτη ιστορική εμφάνιση της κομ­μουνιστικής δυνατότητας πήρε την περιορισμένη μορφή της κρατικο­ποίησης των μέσων παραγωγής και της κρατικής διεύθυνσης της παρα­γωγής, έμεινε ανολοκλήρωτη, δεν έ­κανε το ποιοτικό βήμα της πλήρους ανατροπής των εκμεταλλευτικών σχέσεων και τελικά μετατράπηκε στο αντίθετο της. Το «σπέρμα» της ι­στορικής δυνατότητας της κοινωνι­κοποίησης των μέσων παραγωγής και της κοινωνικής διεύθυνσης της παραγωγής, που περιέκλειε αρχικά αυτή η κίνηση, όπως και το «σπέρ­μα» της εργατικής δημοκρατίας, κα­ταπνίγηκαν. Από ένα σημείο και με­τά οι νέες εκμεταλλευτικές δομές παγιοποιήθηκαν και μια νέα ταξική κυριαρχία σταθεροποιήθηκε.

Τα κρατικοποιημένα μέσα παρα­γωγής αποτέλεσαν το συλλογικό κε­φάλαιο που το διαχειρίζονταν η κρατική αστική τάξη. Η χρήση των μέσων παραγωγής καθοριζόταν από τους νόμους της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης. Η εργασία παρέμει­νε μισθωτή εργασία για την αξιο­ποίηση του κεφαλαίου και την πα­ραγωγή υπεραξίας. Με αυτήν την έννοια η κοινωνία αυτή αποπειρά­θηκε τη μετάβαση αλλά δεν κατάφε­ρε ποτέ να βγει «έξω» από τον καπι­ταλισμό.

Όπως γράφει ο Ερικ Χομπσπάουμ «πρόκειται για μία από τις ει­ρωνείες του παράξενου αυτού αιώ­να, ότι τα πιο διαρκή αποτελέσματα της Οκτωβριανής Επανάστασης, ε­πιδίωξη της οποίας ήταν η ανατρο­πή του καπιταλισμού σε παγκόσμια κλίμακα, συνίστανται στη διάσωση του ανταγωνιστή της τόσο στην πε­ρίοδο του πολέμου όσο και στην πε­ρίοδο της ειρήνης. Με άλλα λόγια, η Οκτωβριανή Επανάσταση προμή­θευσε τον ανταγωνιστή της με το κί­νητρο: το φόβο για να αυτομεταρρυθμιστεί μετά το δεύτερο παγκό­σμιο πόλεμο· κάνοντας δε δημοφιλή τον οικονομικό σχεδιασμό του, τού έδωσε επίσης ορισμένες από διαδικασίες για να μεταρρυθμιστεί». Αλλά η ιστορία της ταξικής πάλης δεν έχει πει ακόμη την τελευταία της λέξη…

Advertisements

About Η Κόκκινη Σημαία

στην υπόθεση του νέου κομμουνιστικού προγράμματος

One response »

  1. ΔΗΜΟΣΙΕΥΟΥΜΕ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΑΡΘΡΟ ΔΙΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΠΙΦΥΛΑΞΕΙΣ ΜΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΤΟΥ ΟΡΟΥ «ΤΑΞΙΚΗ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ» ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΤΗΝ πρώην ΕΣΣΔ

    Απάντηση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: